વિપ્રવૈષ્ણવયોર્ધર્મઃ કથિતશ્ચ વ્રજેશ્વરઃ । યદુક્તં ચ પુરાણૈશ્ચ ચતુર્ભિઃ શ્રુતિભિસ્તથા
વ્રજના સ્વામી, બ્રાહ્મણ અને વૈષ્ણવના ધર્મો અહીં વર્ણવ્યા છે, જેમ પુરાણો અને ચારે વેદોમાં કહ્યા છે.
દ્વિજાર્ચનં ક્ષત્રિયાણાં તથા નારાયણાર્ચનમ્ । રાજ્યાનાં પાલનં ચૈવ રણે નિર્ભયતા તથા
ક્ષત્રિયોએ બ્રાહ્મણ અને નારાયણની પૂજા કરવી, રાજ્યનું રક્ષણ કરવું અને યુદ્ધમાં નિર્ભય રહેવું જોઈએ.
નિત્યં દાનં બ્રાહ્મણેભ્યઃ શરણાગતરક્ષણમ્ । પુત્રતુલ્યં પ્રજાનાં ચ દુઃખિનાં પરિપાલનમ્
બ્રાહ્મણોને સતત દાન આપવું, શરણાગતનું રક્ષણ કરવું, પ્રજાને સંતાન સમાન માનવું અને દુઃખીઓનું પાલન કરવું.
શસ્ત્રાસ્ત્રાણાં ચ નૈપુણ્યં રણે શૌણ્ડીર્યમેવ ચ । તપશ્ચ ધર્મકૃત્યં ચ યત્નતઃ કુરુતે મુદા
શસ્ત્ર અને અસ્ત્ર ચલાવવાની કળા, યુદ્ધમાં પરાક્રમ, તપ અને ધર્મકર્મ આનંદપૂર્વક અને પુરુષાર્થથી કરવું જોઈએ.
પણ્ડિતં નીતિજ્ઞાસ્ત્રજ્ઞં નિત્યં ચ પરિપાલયેત્ । નિયોજયેત્સભામધ્યે નિત્યં સદ્ભિશ્ચ સંયુતે
પંડિત, નીતિજ્ઞ અને શસ્ત્રજ્ઞનું હંમેશાં રક્ષણ કરવું, તેમને સભામાં સદાય સજ્જનો સાથે સ્થાન આપવું.
હસ્ત્યશ્વરથપાદાતં સેનાઙ્ગં ચ ચતુષ્ટયમ્ । પાલયેદ્યત્નતો નિત્યં યશસ્વી ચ પ્રતાપવાન્
હાથી, ઘોડા, રથ અને પદાતી — આ ચારે સેનાદળનું યશસ્વી અને પરાક્રમી રાજાએ હંમેશાં યત્નપૂર્વક રક્ષણ કરવું.
રણે નિમન્ત્રિતશ્ચૈવ દાને ન વિમુખો ભવેત્ । રણે વા યસ્ત્યજેત્પ્રાણાંસ્તસ્ય સ્વર્ગો યશસ્કરઃ
યુદ્ધમાં આમંત્રણ મળ્યું હોય કે દાનમાં, કોઈએ કદી પીઠ ફેરવી ન જોઈએ. અને જો કોઈ યુદ્ધમાં પોતાનું જીવન અર્પણ કરે, તો તેને સ્વર્ગમાં અમર યશ મળે છે.
વૈશ્યાનામપિ વાણિજ્યમીશ્વરઃ કૃષિપાલને । વિપ્રદેવાર્ચનં દાનં તપસ્યા વ્રતસેવનમ્
વૈશ્ય માટે વેપાર, ખેતી અને પશુપાલન ભગવાને નિર્ધાર્યું છે. બ્રાહ્મણ માટે દેવપૂજા, દાન, તપ અને વ્રતનું પાલન કરવું એ તેમનો ધર્મ છે.
વિપ્રાણામર્ચનં નિત્યં શૂદ્રધર્મો વિધીયતે । તત્કૃષી તદ્ધનગ્રાહી શૂદ્રશ્ચાણ્ડાલતાં વ્રજેત્
શૂદ્ર માટે રોજ બ્રાહ્મણની સેવા કરવી એ ધર્મ છે. જો શૂદ્ર ખેતી કરે કે ખેતીથી મળેલા ધનને સ્વીકારે, તો તે ચંડાળ બની જાય છે.
ગૃધ્રઃ કોટિસહસ્રાણિ શતજન્માનિ સૂકરઃ । શ્વાપદઃ શતજન્માનિ શૂદો વિપ્રધનાપહઃ
જે શૂદ્ર બ્રાહ્મણનું ધન લઈ લે છે, તે દસ કરોડ જન્મ સુધી ગિધ, સો જન્મ સુધી વરાહ અને સો જન્મ સુધી જંગલી પ્રાણી બનીને જન્મે છે.
યઃ શૂદ્રો બ્રાહ્મણીગામી માતૃગામી સ પાતકી । કૃમ્ભીપાકે પચ્યતે સ યાવદ્વૈ બ્રહ્મણઃ શાતમ્
શૂદ્ર જો બ્રાહ્મણ સ્ત્રી પાસે જાય કે પોતાની માતા પાસે જાય, તો તે મહાપાપી ગણાય છે. તે બ્રહ્માના સો યુગ જેટલા સમય સુધી કુંભીપાક નર્કમાં ઉકાળાય છે.
કુમ્ભીપાકે તપ્રતૈલે ભુક્તઃ સર્પૈરહર્નિશમ્ । શબ્દં ચ વિકૃતાકારં કુરુતે યમતાડનાત્
કુંભીપાક નર્કમાં, ગરમ તેલમાં, તે દિવસ-રાત સાપો દ્વારા ખાય છે. યમના મારથી તે વિક્રુતિયુક્ત અવાજો કરે છે.
તતશ્ચાણ્ડાલયોનિઃ સ્યાત્સપ્તજન્મસુ પાતકી । સપ્તજન્મસુ સર્પશ્ચ જલૌકાઃ સપ્તજન્મસુ
પછી તે સાત જન્મ સુધી ચંડાળના ગર્ભમાં પાપી બની જન્મે છે, સાત જન્મ સુધી સાપ બને છે અને સાત જન્મ સુધી જળૌકા બને છે.
જન્મકોટિસહત્રં ચ વિષ્ઠાયાં જાયતે કૃમિઃ । પુંશ્ચલીનાં યોનિકૃમિઃ સ ભવેત્સપ્તજન્મસુ
દસ કરોડ જન્મ સુધી તે વિષ્ઠામાં કીડો બની જન્મે છે. સાત જન્મ સુધી તે દુષ્ટ સ્ત્રીઓના ગર્ભમાં યોનિ કીડો બને છે.
ગર્વા વ્રણકૃમિઃ સ્યાચ્ચ પાતકી સપ્તજન્મસુ । યોનૌ યોનૌ ભ્રમત્યેવં ન પુનર્જાયતે નરઃ
અહંકારથી તે સાત જન્મ સુધી ઘા પર થતો કીડો બની પાપી બને છે. આમ, તે એક ગર્ભમાંથી બીજા ગર્ભમાં ભટકે છે અને ફરી માનવ જન્મ પામતો નથી.
સંન્યાસિનાં ચ યો ધર્મો મન્મુખાચ્ચ નિશામય। દણ્ડગ્રહણમાત્રેણ નરો નારાયણો ભવેત્
હવે સંન્યાસીઓનો ધર્મ મારા મોઢેથી સાંભળો: માત્ર દંડ ધારણ કરતાં જ મનુષ્ય નારાયણ સમાન બની જાય છે.
પૂર્વકર્માણિ દગ્ધ્વા ચ પરકર્મનિકૃન્તનમ્ । કુરુતે ચિન્તયેન્માં ચ હ્યાયાતિ મમ મન્દિરમ્
પહેલા કરેલા કર્મોનો નાશ કરીને અને બીજાના કર્મો છોડીને, જે મને ચિંતવે છે, તે મારા ધામને પામે છે.
સંન્યાસિનાં પદસ્પર્શાત્સદ્યઃ પૂતા વસુંધરા । સદ્યઃ પુનન્તિ તીર્થાનિ વૈષ્ણવસ્ય યથા વ્રજ
સંન્યાસીના પગના સ્પર્શથી ધરતી તરત પવિત્ર થઈ જાય છે, જેમ વૈષ્ણવના વ્રજમાં હાજર રહેતાં તીર્થો પવિત્ર થાય છે.
સંન્યાસિનશ્ચ સ્પર્શેન નિષ્પાપો જાયતે નરઃ । સંન્યાસિનં ભોજયિત્વા ચાશ્વમેધફલં લભેત્
સંન્યાસીના સ્પર્શથી મનુષ્ય પાપમુક્ત થાય છે. સંન્યાસીને ભોજન કરાવવાથી અશ્વમેઘ યજ્ઞ જેટલું ફળ મળે છે.
નત્વા ચ કામતો દૃષ્ટ્વા રાજસૂયફલં લભેત્ । ફલં સંન્યાસિનાં તુન્યં યતીનાં બ્રહ્મચારિણામ્
સંન્યાસીને મનથી નમન કે દર્શન કરવાથી રાજસૂય યજ્ઞ જેટલું ફળ મળે છે. એ જ ફળ સંન્યાસી, યતિ અને બ્રહ્મચારીને પણ મળે છે.
સંન્યાચી યાતિ સાયાહ્ને ક્ષુધિતો ગૃહિણાં ગૃહમ્ । સદન્નં વા કદન્નં વા તદ્દત્તં નૈવ વર્જયેત્
સંન્યાસી સાંજના સમયે ભૂખ્યો હોય ત્યારે ગૃહસ્થના ઘરમાં જાય છે. સારું કે નરસું, જે ભોજન મળે તેને કદી ત્યજી દેવું નહીં.
ન યાચતે ચ મિષ્ટાન્નં ન કુર્યાત્કોપમેવ ચ । ન ધનગ્રહણં કુર્યાદેકવાસા નિરીહતઃ
મીઠું ભોજન કદી માગવું નહીં, ગુસ્સો પણ ન કરવો. ધન કદી સ્વીકારવું નહીં અને એક જ વસ્ત્રમાં, ઇચ્છાવિહિન રહી જીવન વિતાવવું.
શીતગ્રીષ્મસમાનશ્ચ લોભમોહવિવર્જિતઃ । તત્ર સ્થિત્વૈકરાત્રં ચ પ્રાતરન્યત્સ્થલં વ્રજેત્
ઠંડી-ગરમી બંનેમાં સમાન રહેવું, લોભ અને મોહથી દુર રહેવું. એક રાત એક જગ્યાએ રહી, સવારે બીજે સ્થળે જવું.
યાનમાનોહણં કૃત્વા ગૃહીત્વા ગૃહિણો ધનમ્ । ગૃહં કૃત્વા ગૃહી રમ્યાત્સ્વધર્માત્પતિતો ભવેત્
જો સંન્યાસી સવારી કરે, સામાન લઈ જાય કે ગૃહસ્થનું ધન સ્વીકારે અને ઘરમાં રહી સુખથી જીવવે, તો તે પોતાના ધર્મમાંથી પડી જાય છે.
કૃત્વા ચકૃષિવાણિજ્યં કુવૃત્તિં કુરુતે ચ યઃ । સ સંન્યાસી હૃતાચારઃ સ્વધર્માત્વતિતો ભવેત્
જે સંન્યાસ લઈ ખેતી, વેપાર કે ખોટા ઉપાયથી ગુજરાન ચલાવે છે, એવો સંન્યાસી સાચા આચરણથી વિમુખ થઈ પોતાનું ધર્મ છોડે છે.
અશુભં ચ શુભં વાઽપિ સ્વકર્મ કુરુતે યદિ । બહિષ્કૃતઃ સ્વધર્મો વાઽપ્યુપહાસ્યશ્ચ વૈ ભવેત્
પોતાના ફરજના કામ છોડીને કોઈ પણ શુભ કે અશુભ કાર્ય કરે છે, એવો માણસ પોતાના ધર્મમાંથી બહાર ફેંકાઈ જાય છે અને લોકોના ઉપહાસનો વિષય બને છે.
બ્રાહ્મણી પતિહીના યા ભવેન્નિષ્કામિની સદા । એકભુક્તા દિનાન્તે સા હવિષ્યાન્નરતા સદા
જે બ્રાહ્મણ સ્ત્રી વિધવા થાય અને હંમેશા વિષયવાસનાથી દુર રહે, દિવસના અંતે એક જ વાર ભોજન કરે, એવી સ્ત્રીએ હંમેશા હવનમાં અપાતું અન્ન જ ખાવું જોઈએ.
ન ધત્તે દિવ્યવસ્ત્રં ચ ગન્ધદ્રવ્યં સુતૈલકમ્ । સ્રજં ચ ચન્દનં ચૈવ શઙ્ખસિન્દૂરભૂષણમ્
એવી સ્ત્રીને ન તો સારા કપડા પહેરવા, ન સુગંધિત દ્રવ્ય કે તેલ લગાવવું, ન હાર, ચંદન, શંખ, સિંદૂર કે આભૂષણો ધારણ કરવા.
ત્યક્ત્વા મલિનવસ્ત્રા સ્યાન્નિત્યં નારાયણં સ્મરેત્ । નારાયણસ્ય સેવાં ચ કુરુતે નિત્યમેવ ચ
આ બધું ત્યજી, એ સ્ત્રીએ હંમેશા સાદા કપડા પહેરવા, અને સતત નારાયણનું સ્મરણ કરવું તથા નારાયણની સેવા કરવી.
તન્નામોચ્ચારણં શશ્વત્કુરુતે નાન્યભક્તિતઃ । પુત્રતુલ્યં ચ પુરુષં સદા પશ્યતિ ધર્મતઃ
એવી સ્ત્રીએ હંમેશા નારાયણનું નામ જ લેવું, બીજાની ભક્તિથી નહીં; અને દરેક પુરુષને ધર્મ પ્રમાણે પુત્ર સમાન જ માનવો.