રત્નેન્દ્રસારનિર્માણક્વણન્મઞ્જીરરઞ્જિતા । સુવક્રલોચના શ્યામા સુચારુકજ્જલોજ્જ્વલા
શ્રેષ્ઠ રત્નોથી બનેલા ઝણઝણતાં પાયલથી તે શોભતી હતી, તેની આંખો વળાંકદાર અને સુંદર, રંગ શ્યામ અને આંખોમાં સુંદર કાજલથી તેજ હતો.
સુચારુસારમુક્તાભદન્તપઙ્ક્તિમનોહરા । રત્નકુણ્ડલયુગ્મેન ચારુગણ્ડસ્થલોજ્જ્વલા
મોતી જેવી સુંદર અને ગોઠવેલી દાંતની પંક્તિ મનમોહક હતી, અને રત્નના કાનના ઝુમકા સાથે તેના ગાલ તેજમય લાગતા હતા.
કામિનીષ્વતુલા બાલા ગજેન્દ્રમન્દગામિની । સુકોમલા ચન્દ્રમુખી કામાધારા ચ કામુકી
સ્ત્રીઓમાં એ બાલા બેનમૂન હતી, ગજરાજ જેવી ધીમે ધીમે ચાલતી, અત્યંત કોમળ, ચાંદની જેવું મુખ, ઈચ્છાની મૂર્તિ અને પોતે પણ કામના ભરેલી હતી.
સ્વર્ગમન્દાકિનીતીરે સ્નાતા સ્નિગ્ધામ્બરા વરા । ધ્યાયન્તી ગુરુપાદં સા સ્વગૃહં ગમનોન્મુખી
સ્વર્ગની મન્દાકિનીના કિનારે સ્નાન કરીને, ચમકતા કપડાં પહેરીને, ગુરુના ચરણોમાં મન લગાવી, તે પોતાના ઘેર જવાની તૈયારી કરતી હતી.
દૃષ્ટ્વા તસ્યાશ્ચ સર્વાઙ્ગમનઙ્ગબાણપીડિતઃ । ભાદ્રે ચતુર્થ્યાં ચન્દ્રશ્ચ જહાર ચેતનાં વ્રજ
તેના આખા શરીરને જોઈને, પ્રેમના બાણોથી ઘાયલ થઈ, શુભ ચૌથના દિવસે ચંદ્રમાએ પોતાની સ્મૃતિ ગુમાવી દીધી, હે વ્રજ.
જ્ઞાનં ક્ષણેન સંપ્રાપ્ય રથસ્થો રમિકો બલી । રથમારોહયામાસ કરે ધૃત્વા ચ તારકમ્
એક પળમાં જ ચેતના પાછી મેળવી, શક્તિશાળી અને મનમોહક ચંદ્રમા રથ પર ઊભા રહી, તારા નો હાથ પકડીને તેને રથ પર ચઢાવી દીધી.
કામોન્મત્તઃ કામિનીં તાં સમાશ્લિષ્ય ચુચુમ્બ ચ । શૃઙ્ગારં કર્તુમુદ્યુક્તં તમુવાચ ગુરુપ્રિયા
કામથી ઉન્મત્ત થઈ, તેણે એ સ્ત્રીને ભેળવીને ચુંબન કર્યું; જ્યારે તે પ્રેમમાં લીન થવા આતુર હતો, ત્યારે ગુરુપ્રિયાએ તેને કહ્યું.
તારકોવાચ ત્યજ માં ત્યજ માં ચન્દ્ર સુરેષુ કુલપાંસન । ગુરુપત્નીં બ્રાહ્મણીં ચ પાતિવ્રત્યપરાયણામ્
તારાએ કહ્યું: 'મને છોડ, મને છોડ, હે ચંદ્રમા, દેવતાઓમાં કલંક! હું તારી ગુરુપત્ની છું, બ્રાહ્મણ સ્ત્રી છું, પતિપ્રતિની પરાયણ છું.'
ગુરુપત્નીસંગમને બ્રહ્મહત્યાશતં ભવેત્ । ગુરુપત્ની વિપ્રપત્ની યદિ સા ચ પતિવ્રતા
ગુરુપત્ની સાથે સંયોગ કરવો એ સો બ્રાહ્મણહત્યાના બરાબર છે; જો તે ગુરુ અથવા બ્રાહ્મણની પત્ની હોય અને પતિપ્રતિમાં નિષ્ઠાવાન હોય.
બ્રહ્મહત્યાસહસ્રં ચ તસ્યાઃ સંગમને લભેત્ । પુત્રસ્ત્વં તવ માતાઽહં ધૈર્ય કુરુ સુરેશ્વાર
એવી સ્ત્રી સાથે સંયોગ કરવાથી હજાર બ્રાહ્મણહત્યાનો પાપ લાગે છે; તું તો મારા પુત્ર જેવો છે, હું તારી માતા છું—ધીરજ રાખ, હે દેવતાઓના સ્વામી.
ધિક્ત્વાં શ્રુત્વા સુરગુરુર્ભસ્મીભૂતં કરિષ્યતિ । પુત્રાધિકશ્ચ શિષ્યશ્ચ પ્રિયો મત્સ્વામિનો ભવાન્
જો ગુરુએ આ સાંભળ્યું તો તને ભસ્મ કરી દેશે; મારા પતિ માટે શિષ્ય પુત્રથી પણ વધારે પ્રિય છે.
સ્વધર્મ રક્ષ પાપિષ્ઠ મામેવં માતરં ત્યજ । દાસ્યામિ સ્ત્રીવધં તુમ્યં યદિમાં સંગ્રહીષ્યસિ
તમારો પોતાનો ધર્મ જાળવો, હે પાપી, મને, તમારી માતાને, આવું કરીને છોડો; જો તમે મને ગ્રહણ કરશો તો હું તમને સ્ત્રીહત્યાનો દંડ આપીસ.
વિલઙ્ધ્ય તારાવચનં તાં ચ સંભોક્તુમુદ્યતમ્ । શશાપ તારા કોપેન નિષ્કામા સા પતિવ્રતા
તારાના શબ્દો અવગણીને અને તેને ભોગવવા આતુર રહી, પતિપ્રતિમાં અડગ અને નિર્લોભ તારા ગુસ્સામાં ચંદ્રમાને શાપ આપી દીધો.
રાહુગ્રસ્તો ઘનગ્રસ્તઃ પાપદૃશ્યો ભવાન્ભવ । કલઙ્કી યક્ષ્મણા ગ્રસ્તો ભવિષ્યસિ ન સંશયઃ
તને રાહુ ગ્રહ પકડશે, વાદળો ઢાંકી દેશે, તું દુષ્કર્મના દૃશ્ય બનીશ; તું કલંકિત અને ક્ષયરોગથી પીડિત થશો—આમાં કોઈ શંકા નથી.
ચન્દ્રં શપ્ત્વા તદા તૂર્ણ કામદેવં શશાપ સા । તેજસ્વિના કેનચિત્ત્વં ભસ્મીભૂતો ભવિષ્યસિ
તારાએ ચંદ્રમાને શાપ આપ્યા પછી તરત જ કામદેવને પણ શાપ આપ્યો: 'કોઈ તેજસ્વી વ્યક્તિ તને ભસ્મ કરી દેશે.'
ચન્દ્રસ્તારાં ગૃહીત્વા ચ કૃત્વાઽપિ રમણં વ્રજ । ક્રોડેનિધાય પ્રયયૌ રુદતીં તા શુચાઽન્વિતામ્
ચંદ્રમાએ તારાને લઈ અને તેનો ભોગ લઈ, દુ:ખથી રડતી અને શોકમાં ડૂબેલી તારાને છાતીથી લગાવીને ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો.
નિર્જને નિર્જને રમ્યે શૈલે શૈલે મનોહરે । સરોનદનદીનાં ચ તીરે તીરે મનોહરે
એકાંત અને સુંદર જગ્યાઓમાં, મોહક પર્વતો પર, સરોવર અને નદીઓના મનોહર કિનારે,
મધુવ્રતપિકોક્તે ચ પુષ્પોદ્યાને સુપુષ્પિતે । રમ્યાયાં પુષ્પશથ્યાયાં સ રેમે રામયા સહ
મધુમાખીઓ અને કોયલોએ ગાન કરતું ફૂલોથી ભરેલું બગીચું, સુંદર ફૂલોથી છવાયેલાં રસ્તાઓ પર, તેણે રામા સાથે વિહાર કર્યો.
ચદનોક્ષિતસર્વાઙ્ગો મધુપાનરતઃ સુરઃ । સુખસંભોગસંસક્તો બુબુધે ન દિવાનિશમ્
સંપૂર્ણ શરીર ચંદનથી લપેટેલું, મધમીઠું દારૂ પીવામાં મગ્ન, દેવતા સુખભોગમાં તત્પર રહીને દિવસ કે રાતનું ભાન રાખતો ન હતો.
મલયે મલયારણ્યે મલયાનિલસંયુતે । સ્યન્દને ચન્દનવને પશ્ચિમોદધિસંનિધૌ
મલય પર્વત પર, મલયના જંગલમાં, મલય પવન વહેતો હોય ત્યાં, ચંદનના વનમાં, પશ્ચિમના દરિયાના કિનારે,
ત્રિકૂટે વટમૂલે ચ તત્ર ચન્દ્રસરોવરે । સુચારુશતપત્રાણાં પત્રે ચન્દનચર્ચિતે
ત્રિકૂટ પર, વટવૃક્ષની છાયામાં, ત્યાં ચાંદ્ર સરોવર પાસે, સુંદર કમળના પાંદડાં પર, ચંદનથી સુગંધિત થયેલા,
સુચારુચમ્પકોદ્યાને ચમ્પકાનિલપૂજિતે । ક્ષીરોદકાઞ્ચનીભૂમૌ ક્રૌઞ્ચકાઞ્ચનપર્વતે
સુંદર ચંપકના બગીચામાં, ચંપકની સુગંધવાળી પવનથી પવિત્ર થયેલા, ક્ષીર સમુદ્રથી ધોઈને ઝળહળતી સોનાની જમીન પર, ક્રૌંચ નામના સોનાના પર્વત પર,
રત્નશૈલે મણિમયે મણિમન્દિરસુન્દરે । માણિક્યમુક્તાસારેણ હીરહારેણ શોભિતે
રત્નોથી શોભતા પર્વત પર, મણિથી બનેલા સુંદર મહેલમાં, મણિ, માણીક અને મુક્તાની માળાથી, હીરાના હારથી શોભાયમાન,
સુચારુવસ્ત્રચિત્રાઢ્યે શ્વેતચામારદર્પણૈઃ । ભૂષિતે રત્નદીપૈશ્ચ દેવક્રીડે પ્રિયસ્થલે
અતિ સુંદર અને રંગબેરંગી વસ્ત્રોથી ભરપૂર, સફેદ ચામર અને દર્પણથી શોભિત, રત્નના દીવાઓથી સજ્જ, દેવતાઓની રમણિય ભૂમિમાં, પ્રિય સ્થાન પર,
વારુણીં મદિરાં પીત્વા વરુણાનીસમન્વિતઃ । બરુણો રમતે યત્ર તત્ર રેમે તયા સહ
વારુણી મદિરા પીધા પછી, વરુણાનીઓની સાથે, વરુણ ત્યાં આનંદ માણે છે, અને ત્યાં તેણે તેણી સાથે આનંદ કર્યો.
પાવને પવનોદ્યાને પરિજાતાનિલેન ચ । સુગન્ધિમોહિતે રત્નમાલાતીરે ચ નિર્મલે
પવિત્ર અને સુગંધિત પવનવાળા બગીચામાં, પરિજાત વૃક્ષની સુગંધથી મોહિત થયેલા, અને નિર્મળ રત્નના તટપર,
ઋક્ષશૈલે કલ્પવૃક્ષવને વહ્નિપ્રિયાશ્રમે । પપૌ ચ કામધેનૂનાં ક્ષીરં ક્ષીરોદધેસ્તટે
ઋક્ષ પર્વત પર, કલ્પવૃક્ષના વનમાં, અગ્નિપ્રિય આશ્રમમાં, ક્ષીર સમુદ્રના કિનારે કામધેનુઓનું દૂધ પીધું.
વહ્નિશુદ્ધાંશુકયુગં વહ્નિસ્તસ્મૈ દદૌ મુદા । વરુણો રત્નમાલાં ચ નત્નચ્છત્રં સમીરણઃ
અગ્નિએ આનંદપૂર્વક અગ્નિથી શુદ્ધ થયેલા વસ્ત્રોનું જોડી આપ્યું; વરુણે રત્નમાળ આપી, અને સમીરણે રત્નછત્ર આપ્યું.
તત્ર દૃષ્ટ્વાઽસુરગુરં બલિગેહાત્સમાગતમ્ । પ્રણમ્ય સર્વમુક્ત્વા ચ ચન્દ્રસ્તં શરણં યયૌ
ત્યાં, જ્યારે ચંદ્રે બલિના ઘરે થી આવેલા અસુરોના ગુરુને જોયા, ત્યારે તેણે નમસ્કાર કરીને બધું કહીને તેની શરણમાં ગયો.
શુક્રસ્તં બોધયામાસ વચનં નીતિયુક્તિતઃ । નિરપેક્ષો સુનિશ્રેષ્ઠો વેદવેદાઙ્ગપારગઃ
શુક્રે તેને નીતિથી ભરપૂર, નિષ્પક્ષ અને શ્રેષ્ઠ વચનો દ્વારા ઉપદેશ આપ્યો, જે વેદ અને તેના અંગોમાં પારંગત હતા.