ભુવો ભારાવતરણો નિર્ગુણઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ । પરાત્પનસ્તુ ભગવાન્બ્રહ્મેશશેષવન્દિતઃ
જે પૃથ્વીનો ભાર ઉતારે છે, ગુણોથી પર છે, પ્રકૃતિથી પણ ઉપર છે, એ પરમાત્મા, ભગવાન, બ્રહ્મા, શિવ અને શેષ પણ જેને વંદે છે.
તુષ્ટો નન્દસ્તવં શ્રુત્વા તમુવાચ જગત્પતિઃ । આગચ્છન્તં ગોકુલાચ્ચ વિરહજ્વરકાતરમ્
નંદે સ્તુતિ કરી ત્યારે પ્રસન્ન થયેલા જગતના સ્વામીએ ગોકુલમાંથી વિયોગની તીવ્રતાથી પીડાતા નંદને કહ્યું.
શ્રીભગવાનુવાચ ગચ્છ નન્દવ્રજં નન્દ ત્યજ શોકં ભ્રમં ભુવિ । શૃણુ સત્યં પરં જ્ઞાનં શોકગ્રન્થિનિકૃન્તનમ્
શ્રીભગવانے કહ્યું: નંદ, વ્રજમાં જા, દુઃખ અને ભ્રમ છોડ, અને એ પરમ સત્ય, શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન સાંભળ, જે દુઃખના બંધનને કાપે છે.
વાયુશ્ચ ભૂમિરાકાશો જલં તેજશ્ચ પઞ્ચમમ્ । ઉક્તઃ શ્રુતિગણૈરેતૈઃ પઞ્ચભૂતૈશ્ચ નિત્યશઃ
હવા, પૃથ્વી, આકાશ, પાણી અને પાંચમું અગ્નિ — આ પાંચ તત્વો છે, જે શાસ્ત્રો દ્વારા હંમેશા કહેવામાં આવ્યા છે.
સર્વૈષાં દેહિનાં તાત દેહશ્ચ પાઞ્ચભૌતિકઃ । મિથ્યાભ્રમઃ કૃત્રિમશ્ચ સ્વપ્નવન્માયયાઽન્વિતઃ
હે પિતા, બધાં જીવનું શરીર આ પાંચ તત્વોથી બનેલું છે; એ તો માયાથી ભરેલું, ખોટું અને સ્વપ્ન જેવું છે.
દેહં ગૃહ્ણન્તિ સર્વૈષાં પઞ્ચભૂતાનિ નિત્યશઃ । માયાસંકેતરૂપં તદભિજ્ઞાનં ભ્રમાત્મકમ્
આ પાંચ તત્વો હંમેશા બધાના શરીરનું રૂપ ધારણ કરે છે; એ માયાના સંકેતરૂપ છે અને ભ્રમથી ઓળખાય છે.
કો વા કસ્ય સુનસ્તાત કા સ્ત્રી કસ્ય પતિસ્તુ વા । કર્મણા ભ્રમણં શશ્વત્સર્વેષાં ભૂરિજન્મનિ
હે પિતા, કોણ કોનું પુત્ર છે? કોણ સ્ત્રી છે અને કોની પત્ની છે? કર્મના કારણે બધા અનેક જન્મોમાં ભટકતા રહે છે.
કર્મણા જાયન્તે જન્તુઃ કર્મણૈવ પ્રલીયતે । સુખં દુઃખં ભયં શોકં કર્મણા ચ પ્રપદ્યતે
કર્મથી જ જીવ જન્મે છે અને કર્મથી જ નાશ પામે છે; સુખ, દુઃખ, ભય અને શોક બધું કર્મથી જ મળે છે.
કેષાં વા જન્મ સ્વર્ગેષુ કેષાં વા બ્રહ્મણો ગૃહે । કેષાં વિપ્રેષુ ક્ષત્રેષુ કેષાં વા બૈશ્યશૂદ્રયોઃ
કેટલાંકનું જન્મ સ્વર્ગમાં થાય છે, કેટલાંકનું બ્રહ્માના ઘરામાં. કેટલાક બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિયમાં જન્મે છે, તો કેટલાક વૈશ્ય અને શૂદ્રમાં.
અતિનીચેષુ કેષાં વા કેષાં કૃમિષુ વિટ્સુ ચ । પશુપક્ષિષુ કેષાં વા કેષાં વા ક્ષુદ્રજન્તુષુ
કેટલાંક અત્યંત નીચ જાતિમાં જન્મે છે, કેટલાંક કીડા અને ગંદગીમાં. કેટલાક પશુ અને પક્ષીમાં, તો કેટલાક નાનાં જીવમાં જન્મે છે.
પુનઃ પુનર્ભ્રમન્ત્યેવ સર્વે તાત સ્વકર્મણા । કરોતિ કર્મ નિર્મૂલં મદ્ભક્તો મત્પિયઃ સદા
પોતાના કર્મ પ્રમાણે બધા જીવ વારંવાર ભટકતા રહે છે, પ્રિય પિતા. પણ જે મારો ભક્ત છે અને મને હંમેશાં પ્રિય છે, એ પોતાના કર્મને મૂળથી નાશી નાખે છે.
સત્યં ત્રેતા દ્વાપરશ્ચ કલિશ્ચેતિ ચતુર્યુગમ્ । પઞ્ચવિંશત્સહસ્રાણાં યુગાન્તે નિધનં મનોઃ
સત્યયુગ, ત્રેતાયુગ, દ્વાપરયુગ અને કળિયુગ — આ ચાર યુગ છે. પঁચવીસ હજાર વર્ષના અંતે મનુનું વિનાશ થાય છે.
મનોઃ સમં મહેન્દ્રસ્ય પરમાયુર્વિનિર્મિતમ્ । ચતુર્દશેન્દ્રવિચ્છિત્તૌ બ્રહ્મણો દિનમુચ્યતે
મનુનું આયુષ્ય મહેન્દ્ર જેટલું જ ગણાય છે. ચૌદ ઇન્દ્ર પસાર થાય ત્યારે બ્રહ્માનો એક દિવસ કહેવાય છે.
એવં પરિમિતા રાત્રિઃ કાલવિદ્ભર્વિનિર્મિતા । એવં પરિમિતા માસા વર્ષં ચ પરિનિશ્ચિતમ્
આ રીતે, રાત પણ સમયજ્ઞ લોકો દ્વારા નક્કી કરવામાં આવી છે. એ જ રીતે, મહિના અને વર્ષ પણ ચોક્કસ રીતે નક્કી થયેલા છે.
બ્રહ્મણશ્ચ વર્ષશતં પરમાયુર્વિનિર્મિતમ્ । નિમેષમાત્રં કાલોઽયં બ્રહ્મણો નિધને મમ
બ્રહ્માના સો વર્ષ એ સર્વોચ્ચ આયુષ્ય ગણાય છે. બ્રહ્માનો અંત આવે ત્યારે આ બધો સમય મારા માટે માત્ર પળક ઝપટાય એટલો છે.
બ્રહ્માદિતૃણપર્યન્તં સર્વં વિશ્વે વિનિર્મિતમ્ । સત્યોઽહં પરમાત્મા ચ ભક્તાનુગ્રહવિગ્રહઃ
બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણાં સુધી, આખું જગત મારી રચના છે. હું જ સત્ય છું, પરમાત્મા છું, અને ભક્તો પર કૃપા કરનાર સ્વરૂપ છું.
મન્મન્ત્રોપાસકઃ સત્યો દેહં ત્યક્ત્વા ધરાસુ ચ । યાસ્યત્યેવ હિ ગોલોકં છિત્વા કર્મ પુરાતનમ્
જે મારો મંત્ર લઈને મારી ઉપાસના કરે છે, એ સાચા અર્થમાં, પૃથ્વી પર શરીર છોડીને, પોતાનું જૂનું કર્મ તોડી, ગોલોકમાં જાય છે.
અસંખ્યબ્રહ્મણાં પાતે ન ભવેત્તસ્ય પાતનમ્ । ગૃહ્ણતિ નિત્યં સ્વં દેહં જન્મમૃત્યુજરાપહમ્
અગણિત બ્રહ્માનો વિનાશ થાય ત્યારે પણ એ ભક્ત કદી પડતો નથી. તે હંમેશાં પોતાનું શરીર મેળવે છે, જન્મ, મરણ અને વૃદ્ધાપાથી મુક્ત રહે છે.
ન નન્દ મમ ભક્તાનામશુભં વિદ્યતે ક્વચિત્ । નિત્યં સુદર્શનં તં ચ પરિરક્ષતિ મર્વતઃ
નંદ, મારા ભક્તોને ક્યારેય કોઈ દુર્ભાગ્ય થતું નથી. સુદર્શન હંમેશાં તેમને બધાં દુઃખથી બચાવે છે.
મત્તો હિ બલવાન્ભક્તશ્ચિન્તિતોઽહં ન ચિન્તિતઃ । અહં સ્વામી ચ તસ્યૈવ ન મે સ્વામી પિતા પ્રસૂઃ
મારો ભક્ત પણ મારો કરતાં વધુ શક્તિશાળી છે; હું હંમેશાં તેની સ્મૃતિમાં છું, કદી ભૂલાતો નથી. હું ફક્ત તેનો સ્વામી છું; મારા માટે કોઈ સ્વામી, પિતા કે જન્મદાતા નથી.
પુત્રબુદ્ધિં પરિત્યજ્ય ભજ માં બ્રહ્મરૂપિણમ્ । છિત્તવા ચ બ્રહ્મનિગડં ગોલોકં તદ્વ્રજ સ્વયમ્
પુત્ર તરીકેનું ભાવ છોડીને, તું મને બ્રહ્મરૂપે ભજ. મનના બંધન તોડી, તું પોતે ગોલોકમાં જા.
કથયસ્વ યશોદાં ચ ગોપીં ગોપગણાં વ્રજ । તૈશ્ચ સર્વૈર્જનૈઃ શોકં ત્યજ સ્વમન્દિરં વ્રજ
યશોદા, ગોપીઓ, ગોપ અને વ્રજની વાતો કર. આ બધાં લોકો સાથે, દુઃખ છોડીને, પોતાના ઘર જા.
ઇત્યેવમુક્ત્વા ભગવાન્વિરરામ ચ સંસદિ । પપ્રચ્છ પુનરેવં તં નન્દશ્ચાઽઽનન્દસંપ્લુતઃ
આ રીતે ભગવાને સભામાં વાત પૂરી કરી. આનંદથી ભરેલો નંદ ફરીથી તેમને પૂછવા લાગ્યો.
નન્દ ઉવાચ વદ સાંસારિકં જ્ઞાનં યેન યાસ્યામિ ત્વત્પદમ્ । મૂઢોઽહં પરમાનન્દ શ્રુતીનાં જનકો ભવાન્
નંદે કહ્યું: એવું જ્ઞાન મને કહો, જેના દ્વારા હું તમારા ચરણોમાં પહોંચી શકું. હું અજ્ઞાની છું, પરમાનંદ, તમે જ વેદોના મૂળ છો.
નન્દસ્ય વચનં શ્રુત્વા સર્વજ્ઞો ભગવાન્સ્વયમ્ । આહ્નિકં કથયાયાસ શ્રુતિભિર્ન શ્રુતં હિ યત્
નંદના વચન સાંભળી, સર્વજ્ઞ ભગવાને પોતે જ રોજિંદા ઉપદેશ કહેવા શરૂ કર્યા, જે વેદોમાં પણ સાંભળવા મળતા નથી.
ઇતિo શ્રીબ્રહ્મo મહાo શ્રીકૃષ્ણજન્મખo ઉત્તo નારાદનાo ભગવન્નન્દસંવાદે ચતુઃ સપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે મહા બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણમાં શ્રીકૃષ્ણ જન્મખંડના નારદ અને ભગવાન નંદના સંવાદનો ચૌકોતેર સિત્તેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
અથ પઞ્ચસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ શ્રીભગવાનુવાચ શૃણુ નન્દ પ્રવક્ષ્યામિ જ્ઞાનં ચ પરમાદ્ભુતમ્ । સુગોપનીયં વેદેષુ પુરાણેષુ ચ દુર્લભમ્
શ્રીભગવાને કહ્યું: નંદજી, હવે તમે ધ્યાનથી સાંભળો, હું તમને એક અતિ અદ્ભુત જ્ઞાન કહું છું, જે વેદોમાં ખૂબ ગુપ્ત છે અને પુરાણોમાં પણ દુર્લભ છે.
ન વિશ્વાસો હિ નારીષુ સંતતં કુલટાસુ ચ । મોક્ષમાર્ગાર્ગલાસ્વેવ ભ્રમમાયાસ્વમૂષુ ચ
સ્ત્રીઓ પર, દુશ્ચરિત્ર સ્ત્રીઓ પર, મુક્તિના માર્ગમાં અવરોધ ઉભો કરનારી સ્ત્રીઓ પર અને ભ્રમમાં ફરતી સ્ત્રીઓ પર ક્યારેય વિશ્વાસ રાખવો નહીં.
હરિભક્તેરસાધ્વીનાં વિરુદ્ધાસુ યુતાસુ ચ । બીજરૂપાસુ નાશાનાં પ્રમદાસુ વ્રજેશ્વર
વ્રજના રાજા, જે સ્ત્રીઓ હરિભક્તિથી વિમુખ છે, હરિભક્તિના વિરોધમાં છે અને વિનાશના બીજરૂપ છે, તેમાં હંમેશાં વિનાશ જ છે.
નિત્યં ચ પ્રાતરુત્થાય રાત્રિવાસો વિહાય ચ । અભીષ્ટદેવં હૃત્પદ્મે બ્રહ્મરન્ધ્રે ગૃરું પરમ્
દરરોજ સવારે ઊઠીને, રાત્રિના શયનને છોડીને, મનના કમળમાં અને માથાના ટોચે પોતાના ઇચ્છિત દેવતાનું, સર્વોચ્ચ ગુરુરૂપે ધ્યાન કરવું જોઈએ.