સંસારે ચાનૃતે વત્સ દંપત્યોઃ પ્રીતિરેવ ચ । પરસ્પરં ચ સમતા પ્રિયસૌભાગ્યમીપ્સિતમ્
આ સંસારમાં, દંપતિ વચ્ચે પ્રેમ અને પરસ્પર સમાનતા સૌથી વધુ શુભ અને ઇચ્છિત છે.
દંપત્યોઃ સમતા નાસ્તિ યત્ર-યત્ર હિ મન્તિરે । અલક્ષ્મીસ્તત્ર તત્રૈવ વિફલં જીવનં તયોઃ
જ્યાં-જ્યાં દંપતિમાં સમાનતા નથી, ત્યાં-ત્યાં દુર્ભાગ્ય રહે છે અને તેમનું જીવન નિષ્ફળ હોય છે.
સુસ્વામિનાં વિભેદશ્ચ પરં દુઃખં ચ યોષિતામ્ । શોકસંતાપબીજં ચ જીવિતં મરણાધિકમ્
સારા પતિ ધરાવતી સ્ત્રીઓ માટે વિયોગ સૌથી મોટું દુઃખ છે, તે શોક અને તપેલીનું બીજ છે, અને જીવન મરણથી પણ વધુ કઠિન બની જાય છે.
સ્વપ્ને જાગરણે ચાપિ પતિઃ પ્રાણાશ્ચ યોષિતઃ । પતિરેવ ગુરુઃ સ્ત્રીણામિહ લોકે પરત્ર ચ
સપનામાં અને જાગૃત અવસ્થામાં પણ, પતિ જ સ્ત્રીઓના પ્રાણ છે; આ લોક અને પરલોકમાં પતિ જ સ્ત્રીઓનો ગુરુ છે.
અસ્માત્તવયિ ગતે નાથે મૂર્ચ્છાં સંપ્રાપ રાધિકા । પપાત સહસા ભૂમૌ તૃણાચ્છન્ને ચ ભૂતલે
જ્યારે તમે, સ્વામી, દૂર ગયા, ત્યારે રાધિકા બેહોશ થઈ ગઈ અને તુરંત ઘાસથી ઢંકાયેલા ધરા પર પડી ગઈ.
મયા દત્તં મુખેઽસ્યાશ્ચ શીતલં જલમુત્તમમ્ । તદા શ્વાસો બભૂવાસ્યાશ્ચેતનં બાલ્યમેવ ચ
મેં રાધાના મોઢામાં ઠંડું અને ઉત્તમ પાણી આપ્યું; પછી તેનો શ્વાસ ફરી આવ્યો અને તે બાળ જેવી ચેતનામાં આવી.
ક્ષણં વદતિ હે નાથ હે કૃષ્ણેતિ ક્ષણં સખી । ક્ષણં રોદિતિ સંતપ્તા મૂર્ચ્છાં પ્રાપ્નોતિ તત્ક્ષણમ્
એક ક્ષણ 'હે સ્વામી, હે કૃષ્ણ' કહે છે, એક ક્ષણ સખી બોલે છે, એક ક્ષણ દુઃખથી રાધા રડે છે, અને એ જ ક્ષણે ફરી બેહોશ થઈ જાય છે.
રાધિકાયાઃ શરીરં ચ સંતપ્તં વિરહાનલૈઃ । દગ્ધલોહયષ્ટિસમમસ્પૃશ્યમનલોપમમ્
રાધિકાનું શરીર વિયોગની આગથી બળી ગયું હતું, તે ગરમ લોખંડની સળિયાની જેમ અસ્પર્શ્ય અને આગ જેવું બની ગયું હતું.
સ્વપ્ને જાગનણે રાત્રૌ દિવસે ચ ગૃહે વને । જલે સ્થલે ચાન્તરિક્ષેઽભ્યુદયે ચન્દ્રસૂર્યયોઃ
સ્વપ્નમાં અને જાગૃત અવસ્થામાં, રાત્રે અને દિવસે, ઘરમાં અને વનમાં, પાણીમાં, જમીન પર અને આકાશમાં, ચાંદ અને સૂર્યના ઉદય સમયે—
નાસ્તિ ભેદશ્ચ રાધાયા મૃતતુલ્યા જડાકૃતિઃ । શશ્વત્પશ્યતિ સ્થાનસ્થા સર્વં વિષ્ણુમયં જગત્
રાધાને કોઈ અલગાવ નથી, જેની દેહ નિર્વિકાર અને નિષ્ક્રિય છે; તે જ્યાં હોય ત્યાં સતત સમગ્ર જગતને વિષ્ણુથી ભરેલું જોઈ રહી છે.
સ્નિગ્ધપઙ્કે પઙ્કજાનાં સજલાનિ દલાનિ ચ । નિપત્ય તત્કૃતે તલ્પે સુષ્વાપ વિરહાતુરા
ભેજયુક્ત કાદવમાં, કમળ અને તેના ભીના પાંદડા વચ્ચે, વિયોગથી પીડિત રાધા એ બिछાણે પડી અને ઊંઘી ગઈ.
સેવિતા સા પ્રિયાલીભિઃ સંતતં શ્વેતચામરૈઃ । ચન્દનદ્રવસંસિક્તા સ્નિગ્ધવસ્ત્રસમન્વિતા
તેને તેની પ્રિય સખીઓએ સેવા આપી, સતત સફેદ ચામરથી પંખો વાળ્યો, ચંદનના પેસ્ટથી છાંટ્યું અને નરમ કપડાં પહેરાવ્યા.
રાધાઙ્ગસ્પર્શમાત્રેણ પઙ્કઃ સંપ્રાપ શુષ્કતામ્ । સ્નિગ્ધાનિ પદ્મપત્રાણિ બભૂવુર્ભસ્મસાત્ક્ષણમ્
રાધાના અંગના સ્પર્શથી કાદવ તરત સુકાઈ ગયો અને ભેજયુક્ત કમળના પાંદડા એક ક્ષણે ભસ્મ થઈ ગયા.
ચન્દનં શુષ્કતાં પ્રાપ વર્ણશ્ચમ્પકસંનિભઃ । બભુવ કજ્જલાકારઃ કેશસ્ય વર્ણતો હરે
ચંદન સુકાઈ ગયું, તેનું રંગ ચંપક ફૂલ જેવું થઈ ગયું; અને તેના વાળનો રંગ દીવાના કાજલ જેવો કાળો બની ગયો.
સિન્દૂરબિન્દૂ રુચિરઃ શ્યામતાં પ્રાપ તત્ક્ષણમ્ । વેષો વિલાસો લીલા ચ ક્રીડા ત્યક્તા બભૂવ હ
સુંદર સિંધૂરનો ટપકું તરત જ શ્યામ થઈ ગયું; તેના વસ્ત્ર, શણગાર, લીલા અને રમણ 모두 ત્યાગી દીધા.
રત્નમાલા તુ તાં દૃષ્ટ્વા ગત્વા કૃષ્ણાન્તિકં તદા । ઉવાચ મધુરં વાક્યં રાધાહિતકરં પરમ્
પછી રત્નમાલાએ રાધાને આવી સ્થિતિમાં જોઈ, કૃષ્ણ પાસે ગઈ અને રાધાના હિત માટે મીઠા અને શ્રેષ્ઠ શબ્દો બોલ્યા.
રત્નમાલોવાચ હે કૃષ્ણ કમલાકાન્ત ત્વદ્વિયોગેન મત્સખી । પ્રાણાંસ્ત્યક્ષ્યતિ શીઘ્રં સા યદિ નાઽઽયાસ્યસિ ધ્રુવમ્
રત્નમાલા બોલી: હે કૃષ્ણ, કમલાની પ્રિય, તારી વિયોગથી મારી સખી જલ્દી જ પોતાનું જીવન છોડશે, જો તું ચોક્કસ આવી નહીં.
વિચાર્ય મનસા કૃષ્ણ યત્તત્સમૃચિતં કુરુ । ન ભવેત્કામિનીહત્યા યેન નીતિવિશારદ
કૃષ્ણ, તું મનમાં વિચાર કરી યોગ્ય કાર્ય કર; જેથી પ્રેમાળ સ્ત્રીનો વિનાશ ન થાય, હે નીતિમાં પારંગત.
રત્નમાલાવાચઃ શ્રુત્વા પ્રહસ્યોવાચ માધવઃ । હિતં સત્યં નીતિસારં પરિણમસુખાવહમ્
રત્નમાલાના શબ્દો સાંભળીને માધવ હસ્યો અને બોલ્યો: 'તુ જે કહ્યું તે હિતકારક, સત્ય, નીતિનું સાર છે અને શાશ્વત સુખ આપે છે.'
શ્રીભગવાનુવાચ ઈશો યદ્યપિ શક્તોઽહં નિષેકં ખણ્ડિતું પ્રિયે । તથાઽપિ ન ક્ષમો રત્ને નિયતેર્નં કરોમ્યહમ્
શ્રીભગવાન બોલ્યા: 'હું ઈશ્વર છું અને આ વિયોગને તોડી શકું છું, પ્રિય, છતાં રત્ન, હું ભાગ્યના વિરુદ્ધ કંઈ કરી શકતો નથી.'
બ્રહ્માણ્ડેષુ ચ સર્વેષુ મર્યાદા સ્થાપિતા મયા । તયા કર્મ પ્રકુર્વન્તિ મુનયશ્ચ સુરા નરાઃ
બધા બ્રહ્માંડોમાં મેં મર્યાદા સ્થાપી છે; એથી જ ઋષિ, દેવ અને મનુષ્ય પોતાના કર્મ કરે છે.
સુદામશાપાદ્વિચ્છેદઃ શતવર્ષમનીપ્સિતઃ । ભવિષ્યત્યેવ દંપત્યોરાવયોરેવ સુન્દરિ
સુદામાના શાપથી, અમારી વચ્ચે અનિચ્છિત શત વર્ષનો વિયોગ નિશ્ચિતપણે થશે, હે સુંદર.
ભેદો જાગરણેઽસ્યાશ્ચ મયા સહ સુમધ્યમે । સંશ્લેષઃ સંતતં સ્વપ્ને મદ્વરેણ ભવિષ્યતિ
તેની જાગૃત અવસ્થામાં મારા સાથે વિયોગ રહેશે, હે સુમધ્યા; પણ સ્વપ્નમાં મારા આશીર્વાદથી સતત સંમિલન થશે.
આધ્યાત્મિકી મયા દત્તા શોકચ્છેદો ભવિષ્યતિ । રાધાં બોધય ભદ્રં તે યાસ્યામિ નન્દમન્દિરમ્
મેં તેને આધ્યાત્મિક જ્ઞાન આપ્યું છે; એથી તેનો શોક દૂર થશે. રાધાને જાગાડ, તારા માટે શુભ હોય, કારણ કે હું નંદના ઘરમાં જઈ રહ્યો છું.
ઇત્યુક્ત્વા જગતાં નાથો યયૌ નન્દાલયં પ્રતિ । રાધિકાં બોધયામાસુરાલિસંઘાશ્ચ નારદ
એવું કહીને જગતના નાથ નંદના ઘરની તરફ ગયા; અને, હે નારદ, સખીઓએ રાધિકાને જાગાડી.
ગત્વા ગૃહં ચ પિતરં નનામ માતરં તથા । ચકાર માતા ક્રોડે ચ નવનીતં ચ નૂતનમ્
ઘરે જઈને તેણે પિતાને અને માતાને વંદન કર્યું; માતાએ તેને કોડમાં લીધા અને તાજું મકખણ આપ્યું.
માતૃદત્તં ચ તામ્બૂલં ચખાદ શીતલં જલમ્ । ઉવાસ તત્ર જગતાં નાથો માતૃસમીપતઃ
માતાએ આપેલું પાન ખાધું અને ઠંડું પાણી પીધું; જગતના સ્વામી માતાની નજીક જ રહ્યા.
સર્વૈર્ગોપસમૂહૈશ્ચ સેવિતઃ શ્વેતચામરૈઃ । માલ્યચન્દનતામ્બૂલં તે ચ તસ્મૈ દદુર્મુદા
બધા ગોપો સફેદ ચામરથી સેવા કરતા હતા; તેઓ આનંદપૂર્વક માળા, ચંદન અને પાન તેમને અર્પણ કરતા હતા.
અથ સપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ નારાયણ ઉવાચ અથાક્રૂરઃ સ્વશરણં ગત્વા કંસેન પ્રેષિતઃ । ચકાર શયનં તલ્પે ભુક્ત્વા મીષ્ટાન્નમુત્તમમ્
પછી સત્તરમો અધ્યાય શરૂ થયો. નારાયણ કહે છે: પછી અક્રૂર, કંસ દ્વારા મોકલાયો, પોતાના ઘેર ગયો; ઉત્તમ મીઠું ખાવાનું ખાઈને પલંગ પર સૂઈ ગયો.
સકર્પૂરં ચ તામ્બૂલં ચખાદ વાસિતં જલમ્ । જગામ નિદ્રાં સુખતઃ સુખસંભોગમાત્રતઃ
કંપૂરવાળું પાન ખાધું અને સુગંધિત પાણી પીધું; પછી આરામથી સુઈ ગયો અને સુખદ નિદ્રા માણી.