શ્રુત્વા શૂર્પણખાવાક્યં ધર્મં સંસ્મૃત્ય ધાર્મિકઃ । ઉવાચ સધુરેં વાક્યં શાવભીતશ્ચ નારદ
શૂર્પણખાની વાત સાંભળીને, ધર્મમાં સ્થિર શ્રીરામે, નારદ, અંદરથી ચિંતિત હોવા છતાં, શાંતિપૂર્વક અને સૌમ્ય શબ્દોમાં જવાબ આપ્યો.
શ્રીરામ ઉવાચ અમ્બમાતઃ સભાર્યોઽહમભાર્યં ગચ્છ મેઽનુજમ્ । દુઃખં પ્રિયોઽન્યાં પ્રભજેદિતરં ચ સુખાલયમ્
શ્રીરામે કહ્યું: 'માતા, હું પત્ની સાથે છું; મારા નાના ભાઈ પાસે જાવ, તે અવિવાહિત છે. પ્રિયને છોડીને બીજાને પસંદ કરવું દુઃખદ છે, પણ બીજામાં સુખ મળે.'
રામસ્ય વચનં શ્રુત્વા પ્રયયૌ લક્ષ્મણં મુદા । દદર્શ લક્ષમણં શાન્તં કાન્તં ચ લક્ષણાન્વિતમ્
રામની વાત સાંભળીને, તે આનંદથી લક્ષ્મણ પાસે ગઈ અને તેને શાંત, સુંદર અને શુભ લક્ષણોથી યુક્ત જોઈ.
માં ભજસ્વ મહાભાગેત્યુવાચ ચ પુનઃ પુનઃ । લક્ષ્મણાસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા તામુવાચ કુતૂહલાત્
તે વારંવાર 'મને સ્વીકારો, મહાભાગ્યવતી!' કહી રહી હતી. લક્ષ્મણે તેની વાત સાંભળીને, ઉત્સુક થઈને જવાબ આપ્યો.
લક્ષ્મણ ઉવાચ વિહાય રામં સર્વેશં હે મૂઢે દાસમિચ્છસિ । સીતાદાસી ચ મત્પત્ની સીતાદાસોઽહમેવ ચ
લક્ષ્મણે કહ્યું: 'મૂઢ સ્ત્રી, સર્વેશ્વર રામને છોડી, તું દાસી ઈચ્છે છે? સીતાજી મારી સ્વામી અને પત્ની છે, હું માત્ર સીતાનો દાસ છું.'
ભવ સીતાસપત્ની ત્વં ગચ્છ રામં મદીશ્વરમ્ । તવ પુત્રો ભવિષ્યામિ સીતાયાશ્ચયથા સતિ
તુ સીતાની સાથી પત્ની બની, મારા ઈશ્વર રામ પાસે જા. જો તને ઇચ્છા હોય, તો હું તારો પુત્ર બનીશ, જેમ કે સીતાનો છું.
લક્ષ્મણાસ્ય વચઃ શ્રુત્વા કામેન હૃતમાનસા । ઉવાચ લક્ષ્મણં મૂઢા શુષ્કકણ્ઠેષ્ઠતાલુકા
લક્ષ્મણની વાત સાંભળીને, કામથી મન હરી ગયેલી, મૂઢ સ્ત્રી સુકાઈ ગયેલા ગળા અને તપ્ત જિભ સાથે લક્ષ્મણને બોલી.
શૂર્પણખોવાચ યદી ત્યજસિ માં મૂઢ કામાત્સ્વયમુપસ્થિતામ્ । યુવયોશ્ચ વિપત્તિશ્ચ ભવિષ્ય તિ ન સંશયઃ
શૂર્પણખાએ કહ્યું: 'મૂઢ, જો તું મને કામથી આવી હોવા છતાં ત્યજી દે છે, તો નિશ્ચયથી તારા બંને માટે દુઃખ આવશે.'
બ્રહ્મા ચ મોહિનીં ત્યક્તવા વિશ્વેઽપૂજ્યે બભૂવ સઃ । રમ્ભાશાપેન દક્ષશ્ચ છાગમસ્તો બભૂવ સઃ
બ્રહ્માએ મોહિનીને ત્યજી, તો દેવોમાં અપમાનિત થયો; રંભાના શાપથી દક્ષ બકરો બન્યો.
સ્વર્વૈદ્યશ્ચોર્વશીશાપાદ્યજ્ઞભાગવિવર્જિતઃ । રૂપહીનઃ કુબેરશ્ચ મેનાશાપેન લક્ષ્મણ
ઉર્વશીના શાપથી સ્વર્ગના વૈદ્ય યજ્ઞમાંથી વંચિત થયો; અને મેનાના શાપથી, લક્ષ્મણ, કુબેર醜 બની ગયો.
કામો ઘૃતાચીશાપેન બભૂવ ભસ્મસાચ્છિવાત્ । બલિર્મદાલસાશાપાદ્ભ્રષ્ટરાજ્યો બભૂવ હ
ઘૃતાચીના શાપથી કામ દેવ શિવ દ્વારા ભસ્મ થયો; અને મદાલસાના શાપથી બલિએ રાજય ગુમાવ્યું.
શાપેન મિશ્રકેશ્યાશ્ચ હૃતભાર્યો બૃહસ્પતિઃ । મમ શાપાત્તથા રામો હૃતભાર્યો ભવિષ્યતિ
મિશ્રકેશીના શાપથી બૃહસ્પતિએ પત્ની ગુમાવી; અને મારા શાપથી રામ પણ પોતાની પત્ની ગુમાવશે.
કામાતુરાં યૌવનસ્થાં ભાર્યા સ્વયમુપસ્થિતામ્ । ન ત્યજેદ્ધર્મભીતશ્ચ શ્રુતં માધ્યંદિને પુરા
યૌવનમાં અને ઇચ્છાથી ભરેલી પત્ની જ્યારે પતિ પાસે પોતે આવે, ત્યારે ધર્મથી ડરનાર વ્યક્તિએ તેને નકારવી નહીં જોઈએ; આ વાત પુરાતન સમયથી સાંભળવામાં આવે છે, એ મધ્યાહ્ન સમયે પણ.
ઇહ ત્યક્ત્વા પિબદ્ગ્રસ્તઃ પરત્ર નરકં વ્રજેત્ । શ્રુત્વા શૂર્પણખાવાક્યમર્ધયન્દ્રેણ લક્ષ્મણઃ
જો કોઈ અહીં પત્નીને છોડી અને બીજું ક્યાંક ભોગવે, તો તે પરલોકમાં નરકમાં જાય છે; શૂર્પણખાની વાત સાંભળીને, લક્ષ્મણે અડધા ગુસ્સાથી કામ કર્યું.
ચિચ્છેદ નાસિકાં તસ્યાઃ ક્ષુરધારેણ લીલયા । તસ્યા ભ્રાતા ચ યુયુધે બલવાન્ખરદૂષણઃ
લક્ષ્મણે રમતાં રમતાં કશોરની ધારથી શૂર્પણખાની નાક કાપી નાખી; તેના ભાઈ, શક્તિશાળી ખરા અને દુષણ, લડવા આવ્યા.
સસૈન્યો લક્ષ્મણાસ્ત્રેણ સ જગામ યમાલયમ્ । ચતુર્દશસહસ્રં ચ રાક્ષસાન્ખરદૂષણમ્
લક્ષ્મણના શસ્ત્રથી અને તેની સેના સાથે, ખરા અને દુષણ યમલોકમાં ગયા; ચૌદ હજાર રાક્ષસો પણ સાથે હતા.
મૃતાન્દૃષ્ટ્વા શૂર્પણખા ભર્ત્સયામાસ રાવણમ્ । સર્વં નિવેદનં કૃત્વા જગામ પુષ્કરં તદા
મૃતકોને જોઈને, શૂર્પણખાએ રાવણને ધિક્કાર્યો; આખી વાત કહીને, તે પછી પુષ્કર પાસે ગઈ.
બ્રહ્મણશ્ચ વરં પ્રાપ કૃત્વા ચ દુષ્કરં તપઃ । ઉવાચ તાદૃશીં દૃષ્ટ્વા નિરાહારાં તપસ્વિનીમ્
કઠિન તપ કર્યાના કારણે, તેણે બ્રહ્માથી વર મેળવ્યો; તેને આવી રીતે, ઉપવાસ કરતી અને તપસ્વિ જોઈને,
સર્વજ્ઞસ્તન્મનો મત્વા કૃપાસિન્ધુશ્ચ નારદ
સર્વજ્ઞ અને દયાના સાગર નારદે, તેના મનની વાત સમજવી.
બ્રહ્મોવાચ અપ્રાપ્ય રામં દૃષ્પ્રાપં કરોષિ દુષ્કરં તપઃ । જિતેન્દ્રિયાણાં પ્રવરં લક્ષ્મણં ધર્મલક્ષણમ્
બ્રહ્માએ કહ્યું: 'રામને, જે મળવો અઘરો છે, ન મેળવી, તું કઠિન તપ કરે છે; લક્ષ્મણ, જે ઇન્દ્રિયજિત છે અને ધર્મમાં શ્રેષ્ઠ છે.'
બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદીનામીશ્વરં પ્રકૃતેઃ પરમ્ । જન્માન્તરે ચ ભર્તારં પ્રાપ્સ્યસિ ત્વં વરાનને
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ અને અન્ય દેવોના સ્વામી, જે પ્રકૃતિથી પર છે; સુંદર મુખવાળી, તું બીજા જન્મમાં તેને પતિ તરીકે મેળવશે.
ઇત્યેવમુક્ત્વા બ્રહ્મ ચ જગામ સ્વાલયં મુદા । દેહં તત્યાજ સા વહ્નો સા ચ કુબ્જા બભૂવ હ
આ રીતે બોલીને, બ્રહ્મા આનંદથી પોતાના સ્થાન પર ગયા; તેણે અગ્નિમાં શરીર છોડી અને કુબ્જા બની.
અથ શૂર્પણખા વાક્યાત્કોપાત્કમ્પિતવિગ્રહઃ । જહાર માયયા સીતાં માયાવી રાક્ષસેશ્વરઃ
પછી, શૂર્પણખાની વાતથી, ગુસ્સામાં કાંપતો રાક્ષસોના સ્વામી, માયાથી સીતાને અપહરણ કર્યો.
સીતાં ન દૃષ્ટ્વા રામશ્ચ મૂર્ચ્છાં પ્રાપ ચિરં મુને । ચેતનાં કારયામાસ ભ્રાતા ચઽઽધ્યાત્મિકેન ચ
સીતાને ન જોઈને, રામ લાંબા સમય સુધી બેહોશ રહ્યા, હે મુનિ; તેના ભાઈએ આધ્યાત્મિક રીતે તેને જાગૃત કર્યો.
તતો બભ્રામ ગહનં શૈલં ચ કંદરં નદમ્ । અહર્નિશં ચ શોકાર્તો મુનીનામાશ્રમં મુને
પછી, રામ દુ:ખથી દિવસ-રાત જંગલ, પર્વત, ગુફા અને નદીમાં ભટક્યા, અને મુનિઓના આશ્રમમાં ગયા, હે મુનિ.
ચિરમન્વેષણં કૃત્વા ન દૃષ્ટ્વા જાનકીં વિભુઃ । ચકાર મિત્રતાં રામઃ સુગ્રીવેણ સ્વયં પ્રભુઃ
લાંબા સમય સુધી શોધ્યા છતાં, જાનકીને ન જોઈને, પ્રભુ રામે પોતે સુગ્રીવ સાથે મિત્રતા કરી.
નિહત્ય વાલિનં બાણૈર્દદૌ રાજ્યં ચ લીલયા । સુગ્રીવાય ચ મિત્રાય સ્વીકારપાલનાય વૈ
વાલીને બાણોથી મારી, રામે સરળતાથી રાજ્ય સુગ્રીવને, પોતાના મિત્રને, સ્વીકાર અને રક્ષણ માટે આપ્યું.
દૂતાન્પ્રસ્થાપયામાસ સર્વત્ર વાનરેશ્વાઃ । તસ્થૌ સુગ્રીવભવને શ્રીરામશ્ચ સલક્ષ્મણઃ
રામે વાનર રાજાઓમાં સર્વત્ર દૂત મોકલ્યા; શ્રી રામ અને લક્ષ્મણ સુગ્રીવના ઘરમાં રહ્યા.
હનૂમતે વરં દત્તવા રમ્યં રત્નાઙ્ગુલીયકમ્ । સીતાયૈ શુભસંદેશં પ્રાણધારણકારણમ્
રામે હનુમાનને સુંદર રત્નથી ભરેલી અંગૂઠી વરરૂપે આપી; સીતાને જીવન જાળવવા માટે શુભ સંદેશો આપ્યો.
તં ચ પ્રસ્થાપયામાસ દક્ષિણાં દિશમુત્તમામ્ । સુપ્રીત્યાઽઽલિઙ્ગનં દત્ત્વા પાદરેણૂન્સુદુર્લભાન્
રામે હનુમાનને ઉત્તમ દક્ષિણ દિશામાં મોકલ્યો; ખૂબ પ્રેમથી તેને ભેટ્યો અને પોતાના પગની ધૂળ, જે દુર્લભ છે, આપી.