કુલપ્રદીબ રાજેન્દ્ર રાજ્ઞં મણ્ડલવર્તિનામ્ । લબ્ધં ચ ભારતે જન્મ પુણ્યેન બહુજન્મનામ્
હે રાજેન્દ્ર, વંશનો દીવો, રાજાઓના વર્તુળમાં, ભારતમાં જન્મ ઘણા જન્મના પુણ્યથી જ મળે છે.
પદ્માનાં ચન્દ્રવંશ્યાનાં નૃપાણાં દીપ્તિહેતવે । ત્વમાવિરાસીસ્તેજસ્વી ગ્રૂષ્મમધ્યાહ્નભાસ્કરઃ
પદ્મવંશી, ચંદ્રવંશી અને રાજાઓમાં, તું તેજસ્વી બની પ્રગટ્યો, જેમ ઉનાળાના મધ્યાહ્ને સૂર્ય તેજ આપે છે.
સર્વેષામશ્રમાણાં ચ સ્વધર્મશ્ચ યશઃ પરમ્ । સ્વધર્મહીના નરકે પતન્તિ મૂઢયેતસઃ
સૌ પ્રકારના આશ્રમોમાં, પોતાનું કરવું એ સૌથી મોટું માન છે. જે લોકો પોતાનું કરવું છોડે છે અને મૂર્ખાઈથી ભટકે છે, તેઓ નરકમાં પડે છે.
બ્રાહ્મણસ્યા સ્વધર્મશ્ચ ત્રિસંધ્યમર્ચનં હરેઃ । તત્પાદોદકનૈવેદ્યભક્ષણં ચ સુધાધિકમ્
બ્રાહ્મણ માટે પોતાનું કરવું એ છે કે દિવસના ત્રણ સંધ્યાએ હરિનું પૂજન કરે, અને ભગવાનના ચરણામૃત તથા પ્રસાદને, જે અમૃતથી પણ શ્રેષ્ઠ છે, ભક્તિપૂર્વક ગ્રહણ કરે.
અન્નં વિષ્ઠા જલં મૂત્રમનિવેદ્ય હરેર્નૃપ । ભવન્તિ સૂકરાઃસર્વે બ્રાહ્મણા યદિભુઞ્જતે
રાજા, જે અન્ન, પાણિ, વિસર્જન કે મૂત્ર હરિને અર્પણ કર્યા વિના બ્રાહ્મણો ખાય છે, તેઓ બધા શૂકર બની જાય છે.
આજીવં ભુઞ્જતે વિપ્રા એકાદશ્યાં ન ભુઞ્જતે । કૃષ્ણજન્મદિને ચૈવ શિવરાત્રૌ સુનિશ્ચેતમ્
બ્રાહ્મણો જીવનભર ભોજન કરે છે, પણ એકાદશી, કૃષ્ણ જન્માષ્ટમી અને મહાશિવરાત્રિએ દૃઢ નિશ્ચયથી ઉપવાસ કરે છે.
તથા રામનવભ્યાં ચ યત્નતઃ પુણ્યવાસરે । બ્રાહ્મણાનાં સ્વધર્મશ્ચ કથિતો બ્રહ્મણા નૃપ
એ જ રીતે, રામનવમી અને શુભ તિથિઓએ પણ સંયમથી આચરણ કરે છે. હે રાજા, બ્રાહ્મણોનું કરવું બ્રહ્માએ આ રીતે જણાવ્યું છે.
વ્રતં પતિવ્રતાનાં ચ પતિસેવા પરં તપઃ । યથા પુત્રઃ પરપતિરેષ ધર્મશ્ચ યોષિતામ્
પતિવ્રતા સ્ત્રીઓ માટે પતિની સેવા કરવી એ સર્વોચ્ચ તપ છે. સ્ત્રીઓ માટે પોતાનો પતિ પુત્ર જેવો અને બીજાનો પતિ પરપતિ છે—આજ તેમનું ધર્મ છે.
પાલયન્તિ યથા ભૂપાઃ પ્રજાઃ પુત્રાનિવૌરસાન્ । પ્રજાસ્ત્રિયં ચ પશ્યન્તિ રાજાનો માતરં યથા
જેમ રાજા પોતાના પ્રજાને પોતાના સંતાન સમાન રક્ષે છે અને સ્ત્રીઓને માતા સમાન માને છે, તેમ તેમને વર્તવું જોઈએ.
યજ્ઞં કુર્વન્તિ વિષ્ણોશ્ચ સેવનં દેવવિપ્રયોઃ । નિવારણં ચ દુષ્ટાનાં શિષ્ટાનાં પ્રતિપાલનમ્
તેઓ વિષ્ણુ માટે યજ્ઞ કરે છે, દેવો અને બ્રાહ્મણોની સેવા કરે છે, દુષ્ટોને રોકે છે અને સજ્જનોની રક્ષા કરે છે.
ઇતિ ધર્મઃ ક્ષત્રિયાણાં કથિતો બ્રહ્મણા પુરા । વાણિજ્યં ચૈવ વૈશ્યાનાં સ્વધર્મો ધર્મસંચયઃ
આ રીતે ક્ષત્રિયોના ધર્મની પ્રાચીનકાળે બ્રહ્માએ વ્યાખ્યા કરી છે. વૈશ્યો માટે વેપાર કરવું એ તેમનું કરવું છે, જે પુણ્ય એકત્રિત કરે છે.
શૂદ્રાણાં વિપ્રસેવા ચ પરો ધર્મેં વિધીયતે । સર્વન્યાસો હરૌ ભૂવ ધર્મઃ સંન્યાસિનાં ધ્રુવમ્
શૂદ્રો માટે બ્રાહ્મણોની સેવા કરવી એ શ્રેષ્ઠ ધર્મ છે. સંન્યાસીઓ માટે સર્વે વસ્તુઓ હરિમાં અર્પણ કરવી એ તેમનું નિશ્ચિત કરવું છે.
રક્તૈકવાસા દણ્ડી ચ બિભર્તિ મૃત્કમણ્ડલુમ્ । સર્વત્ર સમદર્શો ચ સ્મરેન્નાનાયણં સદા
તે લાલ વસ્ત્ર પહેરે છે, દંડ ધારણ કરે છે, માટીનું કમંડળુ રાખે છે, સર્વેમાં સમદૃષ્ટિ રાખે છે અને હંમેશા પરમાત્માના અનેક સ્વરૂપોને સ્મરે છે.
કરોતિ ભ્રમણં નિત્યં ગેહે ગેહે ન તિષ્ઠતિ । વિદ્યામન્ત્રં ચ કસ્મૈચિન્ન દદાતિ ચ લોભતઃ
તે સતત ભ્રમણ કરે છે, કોઈના ઘરમાં નિવાસ કરતો નથી અને લોભથી ક્યારેય કોઈને વિદ્યા કે મંત્ર આપતો નથી.
કરોતિ નાઽઽશ્રમં ભિક્ષુઃ કરોતિ નાન્યવાસનામ્ । કરોતિ નાન્યસઙ્ગં ચ નિર્મોહ સઙ્ગવર્જિતઃ
ભિક્ષુ પોતાનું આશ્રમ સ્થાપિત કરતો નથી, અન્ય વસ્ત્રો પહેરતો નથી, અન્ય સંબંધો જાળવતો નથી અને મોહ તથા આસક્તિથી મુક્ત રહે છે.
ન સ્વાદુભુઙ્ક્તે લોભાચ્ચા સ્ત્રીમુખં ન હિ પશ્યતિ । ન વાઞ્છિતં ભક્ષ્યવસ્તુ યાચતે ગુહિણાં વ્રતી
તે લોભથી મીઠું ખાતો નથી, સ્ત્રીનું મુખ જુએતો નથી અને ઘરસ્થ પાસેથી ઇચ્છિત ભોજન માંગતો નથી; તે પોતાના વ્રતમાં સ્થિર રહે છે.
ઇતિ સંન્યાસિનાં ધર્મ ઇત્યાહ કમલોદ્ભવઃ । ઇતિ તે કથિતં પુત્ર ગચ્છ વત્સ યથાસુખમ્
આ રીતે કમલથી જન્મેલા બ્રહ્માએ સંન્યાસીઓના ધર્મનું વર્ણન કર્યું. પુત્ર, મેં તને બધું કહ્યું, હવે તું આનંદથી જા.
ઇત્યુક્ત્વા ચ મહેન્દ્રાણી વિરરામ ચ વર્ત્મનિ । ઉવાચ નહુષો રાજા શચીં વક્રપ્રકંધરઃ
આ રીતે કહ્યા પછી મહેન્દ્રની રાણી શાંતિ પામી. પછી વક્ર ગળાવાળા નહુષ રાજાએ શચીને કહ્યું.
નહુષ ઉવાચ ત્વયા યત્કથિતં દેવી સર્વ તતુ વિપર્યયમ્ । યથાર્થધર્મં વેદોક્તં નિબોધ કથાયામિ તે
નહુષ બોલ્યા: દેવી, તું જે કહ્યું તે બધું વિપરીત છે. હવે હું તને સાચો ધર્મ, જે વેદોમાં કહેવાયો છે, સમજાવું છું.
કર્મણાં ફલભોગશ્ચ સર્વેષાં સુરસુન્દરિ । નૈવ સ્વર્ગે ન પાતાલે નાન્યદ્વીપે શ્રુતૌ શ્રુતમ્
દેવી, સર્વેના કર્મોના ફળભોગ વિશે શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે સ્વર્ગમાં, પાતાળમાં કે બીજાં દ્વીપોમાં એ નથી મળતું.
કૃત્વા શુભાશુભં કર્મ પુણ્યક્ષેત્રે ચ ભારતે । અન્યત્ર તત્ફલં ભુઙ્ક્તે કર્મી કર્મનિબન્ધનાત્
ભારતભૂમિમાં શુભ કે અશુભ કર્મ કર્યા પછી, એ કર્મના ફળને માણસ બીજે ક્યાંક, પોતાના કર્મના બંધનથી ભોગવે છે.
હિમાલયાદાસમુદ્રં પુણ્યક્ષેત્રં ચ ભારતમ્ । શ્રેષ્ઠં સર્વસ્થલાનાં ચ મુનીનાં ચ તપઃસ્થલમ્
હિમાલયથી લઈને સમુદ્ર સુધીની ભારતભૂમિ પવિત્ર છે, બધા સ્થાનોમાં શ્રેષ્ઠ છે અને ઋષિ-મુનિઓએ તપસ્યા માટે પસંદ કરી છે.
તત્ર લબ્ધ્વા જન્મ જીવી વઞ્ચિતો વિષ્ણુમાયયા । શશ્વત્કરોતિ વિષયં વિહાય સેવનં હરેઃ
ત્યાં જન્મ મળ્યા પછી જીવ, વિષ્ણુની માયાથી ભટકી જાય છે, છતાં એ હંમેશાં વિષય-વાસનાઓ છોડી હરીની સેવા કરે છે.
કૃત્વા તત્ર મહત્પુણ્યં સ્વર્ગ ગચ્છતિ પુણ્યવાન્ । ગૃહીત્વા સર્વકન્યાશ્ચ ચિરં સ્વર્ગે પ્રમોદતે
ત્યાં મોટું પુણ્ય કરીને, પુણ્યવાન સ્વર્ગમાં જાય છે અને સર્વ કન્યાઓને લઈને, લાંબા સમય સુધી સ્વર્ગમાં આનંદ માણે છે.
સ્વર્ગમાગચ્છતિ નરો વિહાય માનવીં તનુમ્ । સ્વશરીરેણાઽઽગતોઽહં મત્પુણ્યં પશ્ય સુન્દરિ
માણસ માનવ શરીર છોડી સ્વર્ગમાં જાય છે; હું મારા સ્વરૂપે અહીં આવ્યો છું—હે સુંદરિ, મારું પુણ્ય જો.
અનેકજન્મપુણ્યેન ચાઽઽગતઃ સ્વર્ગમીપ્સિતમ્ । તતઃ કિં કેન પુણ્યેન દર્શનં મે ત્વયા સહ
ઘણા જન્મના પુણ્યથી હું ઇચ્છિત સ્વર્ગમાં આવ્યો છું; તો હવે, કયા પુણ્યથી તારી સાથે મારી મુલાકાત થઈ છે?
ન હિ કર્મસ્થલમિદં સ્વભોગસ્થલમેવ ચ । સારં ચ સર્વભોગાનાં વરસ્ત્રીભોગમેવ ચ
આ જગ્યા કર્મ માટે નથી, માત્ર આનંદ માણવા માટે છે; અહીં બધાં ભોગોનું સાર, શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓના સંગમાં છે.
ભોગસ્થલે ભોગવસ્તુ ન હિ ત્યક્તું પ્રશસ્યતે । ભાવાનુરક્તા રસિકા ભોગ્યા ત્વં ભોગિનામિહ
આ આનંદસ્થળે ભોગવસ્તુઓ છોડી દેવી યોગ્ય નથી; તું ભાવથી જોડાયેલી અને રસિક છે, અહીંના ભોગવાળાઓ માટે તું ભોગ્ય છે.
દ્રવ્યમસ્વામિકં ભોગ્યં સુખં ત્યજતિ સન્દધીઃ । અવિરોધસુખત્યાગી પશુરેવ ન સંશયઃ
જે મન શાંત રાખીને, માલિક વગરની સંપત્તિ અને સુખ છોડી દે છે, અને વિરુદ્ધતા વગર ભોગ ત્યાગે છે, એ તો નિશ્ચયે પશુ સમાન છે.
ગચ્છ કાન્તે ગુહં ગત્વા કુરુ તલ્પં મનોહરમ્ । રમણીયં ચ રહસિ વરં રતિકરં પરમ્
હે પ્રિયે, ગુફામાં જઈને મનમોહક શય્યા તૈયાર કર; એકાંતમાં એને સુંદર અને આનંદદાયક બનાવી દે.