પિતામાતા સુતો ભ્રાતા ક્લિષ્ટો દાતુમિદં ધનમ્ । સર્વસ્વદાતા સ્વામી ચ મૂઢાનં યોષિતાં સુરાઃ
પિતા, માતા, પુત્ર અને ભાઈ ધન આપવામાં સંકોચે છે; પણ સ્ત્રીઓ માટે સ્વામી સર્વસ્વ આપનાર છે, હે દેવતાઓ.
કાચિદેવ હિ જાનાતિ મહાસાધ્વી ચ સ્વામિનમ્ । અતિસદ્વંશજાતા ચ સુશીલા કુલપાલિકા
માત્ર કોઈક દુર્લભ અને સાચી સતી સ્ત્રી જ પોતાના સ્વામીનું મહાત્મ્ય જાણે છે; જે ઉન્નત કુળમાં જન્મેલી, સારા આચરણવાળી અને કુટુંબની રક્ષા કરતી હોય.
આસદ્વંશપ્રસૂતા યા દુઃશીલા ધર્મવર્જિતા । મુખદુષ્ટા યોનિદુષ્ટા પતિં નિન્દતિ કોપતઃ
જે સ્ત્રી ઉન્નત કુળમાં જન્મી પણ દુર્ગુણી, ધર્મવિહિન, દુષ્ટ વાણીવાળી અને અશુદ્ધ હોય, તે ગુસ્સામાં પતિની નિંદા કરે છે.
યા સ્ત્રી સર્વપરં દ્વેષ્ટિ પતિં વિષ્ણુસમં ગુરુમ્ । કુમ્ભીપાકે પચતિ સા યાવદિન્દ્રાશ્ચતુર્દશ
જે સ્ત્રી સર્વનો અને પોતાના પતિને, જે વિષ્ણુ સમાન અને ગુરુ છે, દ્વેષ કરે છે, તે ચૌદ ઇન્દ્રો સુધી કુંભીપાક નરકમાં ઉકળાય છે.
વ્રતં ચાનશનં દાનં સત્યં પુષ્યં તપશ્ચિરમ્ । પતિભક્તિવિહીનાયા ભસ્મીભૂતં નિરર્થકમ્
ઉપવાસ, દાન, સત્ય, પવિત્રતા અને લાંબા સમય સુધી તપ કરવું—પતિની ભક્તિ વિના સ્ત્રી માટે આ બધું વ્યર્થ છે અને રાખ સમાન બની જાય છે.
અતઃ રિંચિન્ન વક્ષ્યામિ નિષ્ઠુરં પતિમીશ્વરમ્ । ભૃત્યાપરાધૈર્દેવસ્ય પ્રાણાંસ્તયક્ષ્યામિ નિશ્ચિતમ્
માટે હું મારા પતિ વિષે ક્યારેય કઠોર શબ્દો નહિ બોલું, ભલે તે કઠોર હોય; પતિના સેવકોની ભૂલ માટે પણ હું તેમને દોષ ન આપું, પણ જરૂર પડે તો પોતાનું જીવન ત્યાગી દઈશ.
પતિદોષે મહાસાધ્વી પતિં ન નિષ્ઠુરં વદેત્ । યદિ સોઢુમશક્તા ચ પ્રાણાંસ્ત્યજતિ ધર્મતઃ
સાચી સતી સ્ત્રી પતિમાં ખામી હોય તો પણ તેને કઠોર કહેતી નથી; જો સહન ન કરી શકે તો ધર્મથી પોતાનું જીવન ત્યાગી દે છે.
પતિસેવા વ્રતં સ્ત્રીણાં પતિસેવા પરં તપઃ । પતિસેવા પરો ધર્મઃ પતિસેવા સુરાર્ચનમ્
સ્ત્રીઓ માટે પતિની સેવા એ સર્વોચ્ચ વ્રત છે; પતિની સેવા એ શ્રેષ્ઠ તપ છે; પતિની સેવા એ મહાન ધર્મ છે; પતિની સેવા એ દેવતાઓની પૂજા છે.
પતિસેવા પરં સત્યં દાનતૌર્થાનુકીર્તનમ્ । સર્વદેવમયઃ સ્વામી સર્વદેવમયઃ શુચિઃ
પતિની સેવા એ સર્વોચ્ચ સત્ય છે, દાન અને તીર્થયાત્રા કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે; પતિમાં બધા દેવતાઓનું સ્વરૂપ છે, પતિ સર્વે દેવો જેટલો પવિત્ર છે.
સર્વપુણ્યસ્વરુપશ્ચ પતિરુપી જનાર્દનઃ । યા સતીભર્તુરુચ્છિષ્ટં ભુઙ્ક્તૈ પાદોદકં સદા
પતિ સર્વે પુણ્યનું સ્વરૂપ છે અને જનાર્દન પતિરૂપે પ્રગટ થાય છે; જે સતી સ્ત્રી પતિનું ઉચ્છિષ્ટ ભોજન કરે છે અને પતિના પગનું પાણી પીવે છે—
તસ્યા દર્શમુપસ્પર્શ નિત્યં વાઞ્છન્તિ દેવતાઃ । તતઃ સર્વાણિ તીર્યાનિ પુનન્તિ પાપિનો હ્યઘાત્
એવી સ્ત્રીના દર્શન અને સ્પર્શ માટે દેવતાઓ હંમેશા ઇચ્છે છે; તેથી બધા તીર્થો તેના દ્વારા પવિત્ર થાય છે અને પાપી લોકોના પાપ પણ ધોવાઈ જાય છે.
ઇત્યુક્ત્વા ચ મહાસાધ્વી રુરોદ ચ સુહુર્મુહુઃ । ઉવાચ બ્રહ્મા ભીતશ્ચ ભક્તિનમ્રાત્મકંધરઃ
આ રીતે કહીને મહાસતી વારંવાર રડવા લાગી; ત્યારે ભયભીત અને ભક્તિથી નમેલા હૃદયવાળા બ્રહ્માજીએ તેને કહ્યું.
બ્રહ્મોવાચ ભવિષ્યતિ ન ભદ્રં ચ જયસ્ય વિજયસ્ય ચ । ત્વયા ન શપ્તૌ તૌ મૂઢૌ પ્રિયાપરાધભૌતયા
બ્રહ્માએ કહ્યું: જય અને વિજય માટે ક્યારેય શુભ નથી; તું પ્રેમીનું અપમાન કરનાર એ બે મૂર્ખોને શાપ આપ્યો નથી.
સાપરાધં ચ ધર્મિષ્ઠઃ ક્ષમયા ન શપેદ્યદી । સર્વનાશો ભવેત્તસ્ય નિશ્ચિતં મા ચિરં સતિ
જો ધર્મનિષ્ઠ વ્યક્તિ ક્ષમા કરીને દોષી વ્યક્તિને શાપ આપતું નથી, તો એના માટે સર્વનાશ નિશ્ચિત છે—એ સતી, તું મોડું ન કર.
યદિ શપ્તું ન શક્તશ્ચ ન દ્ણ્ડં કર્તુમીશ્વરઃ । સાપરાધે ચ પુરુષે ધર્મો દણ્ડં કરોતિ ચ
જો કોઈ શાપ કે દંડ આપી શકતું નથી, છતાં સ્વામી છે, તો જ્યારે કોઈ પુરુષ દોષ કરે છે, ત્યારે ધર્મ પોતે જ દંડ આપે છે.
સર્વં ક્ષમસ્વ હે માર્તગચ્છ પ્રિયાન્તિકમ્ । માં ચ ત્વત્સ્વામિનોભક્તં નિયોજ્ય કૃષ્ટિકર્મણિ
હે સૌમ્ય, બધું માફ કરી દે, તારા પ્રિયજન પાસે જા; અને મને, તારા ભક્ત દાસને, જમીન ખેડવાની સેવા આપ.
ઇત્યુક્ત્વા તાં પુરસ્કૃત્વા સાર્ધ દેવૈર્મુનીન્દ્રકૈઃ । શીઘ્રં જગામ વૈકુણ્ઠં વૈકુણ્ઠં સ્તોતુમીશ્વરઃ
આવી રીતે કહી, તેને આગળ રાખીને, દેવતાઓ અને મહર્ષિઓ સાથે, તે ઝડપથી વૈકુંઠે ભગવાનની સ્તુતિ કરવા ગયો.
તત્ર ગત્વા જગત્રાયં તુષ્ટાવ કમલાસનઃ । ચતુર્વક્ત્રૈશ્ચતુર્વક્ત્રશ્ચતુર્વેદવિદાં ગુરુમ્
ત્યાં જઈને, જગતના રક્ષક કમળાસન બ્રહ્માજીએ ચાર મુખવાળા, ચાર વેદ જાણનારા ગુરુની સ્તુતિ કરી.
બ્રહ્મણઃ ક્તવનં શ્રુત્વા દૃષટ્વા લક્ષ્મીં પુરઃ સરામ્ । રુદતીં નમ્રવદનામુવાચ કમલાપતિઃ
બ્રહ્માજીની સ્તુતિ સાંભળી અને લક્ષ્મીને આગળ ઊભેલી, રડતી અને નમેલા મુખવાળી જોઈ, કમલાપતિએ તેને કહ્યું.
શ્રીભગવાનુવાચ સર્વં જાનામિ સર્વજ્ઞઃ સર્વાત્મા સર્વપાલકઃ । સર્વશાસ્તા ચ સર્વાદિકારણં કમલોદ્ભવ
શ્રીભગવાને કહ્યું: હું સર્વજ્ઞ છું, સર્વનો આત્મા છું, સર્વનો રક્ષક છું; હું સર્વનો શીખવનાર અને સર્વનો મૂળ કારણ છું, હે કમળમાંથી જન્મેલા.
ભક્તે કલત્રે બન્ધૌ ચ સર્વત્ર સમતા મમ । વિશેષતોઽતિમદ્ભક્તઃ કલત્રાત્પર એવ ચ
મારે માટે ભક્ત, પત્ની કે સંબંધીઓ—બધા સમાન છે; પણ જે અતિશય ભક્ત છે, એ પત્ની કરતાં પણ વધુ પ્રિય છે.
મદ્ભક્તૌ તવ પુતૌ ચ દ્વારપાલૌ દુરન્તકૌ । ક્ષમ મામપરાથં ચ તયોશ્ચ ભક્તિપૂર્ણયોઃ
તારા પુત્રો, દ્વારપાલો, ભલે ભયાનક છે, પણ મારી ભક્તિથી ભરપૂર છે; મારા અને એમના અપરાધ માફ કરી દે, કેમ કે બંને ભક્તિથી પરિપૂર્ણ છે.
મદ્ભક્તિપૂર્ણો બલવાન્દૈત્યૈભ્યો ન બિભેતિ ચ । રક્ષિતો મમ ચક્રેણ ભક્તિમાધ્વીકદુર્મદઃ
મારી ભક્તિથી ભરપૂર અને બલવાન જે ભક્ત છે, તે દૈત્યોથી ક્યારેય ડરે નહીં; મારા ચક્રથી રક્ષિત એવા ભક્તને મધ જેવી ગર્વની મદતા સ્પર્શી શકે નહીં.
ઇત્યુક્ત્વા જગતાં નાયો લક્ષ્મીં કૃત્વા સ્વવક્ષસિ । સમાનીય દ્વારણકં તમુવાચેદમેવ ચ
આ રીતે કહીને જગતના સ્વામી એ લક્ષ્મીને પોતાના હૃદય પર બેસાડી, દ્વારણકને નજીક બોલાવ્યા અને એ જ વચન તેને કહ્યાં.
મા ભૈર્વત્સ સુખં તિષ્ઠ ભયં કિ તે મયિ સ્થિતે । મદ્ભક્તાનાં ચ કઃ શાસ્તા ગચ્છ વત્સાઽઽત્મનઃ પદમ્
મારો દીકરો, ડરતો નહીં, સુખથી રહેજે. હું હાજર છું ત્યારે તને શું ભય? મારા ભક્તો પર કોણ શાસન કરી શકે? હવે તું તારી જગ્યા પર જા.
ઇત્યુક્તવા ભગવાંસ્તત્ર વિરરામ મહામુને । યયુર્દેવાશ્ચ સ્વસ્થાતં પ્રણમ્ય જગદીશ્વરમ્
આ રીતે ભગવાને ત્યાં વચન પૂરું કર્યું, મહામુનિ. દેવતાઓએ જગતના ઈશ્વરને વંદન કરીને પોતપોતાના સ્થાન પર પાછા ગયા.
નારાયણવચઃ શ્રુત્વા દ્વારાપાલ ઉવાચ તમ્ । પુલકાઞ્ચિતસર્વાઙ્ગો ભક્તિનમ્રાત્મકંધરઃ
નારાયણના વચન સાંભળી દ્વારપાલે આનંદથી રોમાંચિત થઈ, ભક્તિથી નમેલા મસ્તક સાથે તેમને ઉત્તર આપ્યો.
જય ઉવાચ નાહં બિભેમિ દેવંશ્ચ લક્ષ્મીં સુનિગણાંસ્તથા । ત્વદીયચરણામ્ભોજધ્યાનૈકતાનમાનસઃ
જયાએ કહ્યું: હું દેવતાઓથી કે લક્ષ્મી અને તેમની સાથેની સખીઓથી ડરતો નથી; મારું મન તો તારા ચરણકમળના ધ્યાનમાં જ એકાગ્ર છે.
ઇતિ શ્રીબ્લહ્મo મહાo શ્રીકૃષ્ણજન્મખo નારદનાo ઉત્તo લક્ષમી- વૈરાગ્યમોચનં નામ સપ્તપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માવૈવર્ત મહાપુરાણના શ્રીકૃષ્ણ જન્મખંડમાં નારદ દ્વારા કહેલું, લક્ષ્મી-વૈરાગ્યમોચન નામે સત્તાવનમું અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
અથાષ્ટપઞ્ચાશાત્તમોઽધ્યાયઃ નારાયણ ઉવાચ બભૂવ દર્પઃ પૃથ્વ્યાશ્ચ સર્પાધારાઽહમેવ ચ । પૃથૃદ્વારા ચ તદ્દર્પં જઘાન ચૈવ તત્પ્રભુઃ
હવે અઠાવનમું અધ્યાય શરૂ થાય છે. નારાયણે કહ્યું: પૃથ્વી પર ગર્વ આવ્યો હતો, અને હું સાપનો આધાર છું; પૃથુ દ્વારા એ ગર્વ ભગવાને દૂર કર્યો.