અથ સપ્તપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ નારાયણ ઉવાચ દેવાનાં સ્તવનં શ્રુત્વા ત્યક્તવા ચ રોદનં સતી । ઉવાચ સુપ્રસન્ના તાંસ્તેષાં સ્તોત્રેણ નારદ
પછી સત્તાવનમો અધ્યાય શરૂ થાય છે. નારાયણ કહે છે: દેવતાઓના સ્તવન સાંભળીને સતીએ રડવું છોડી દીધું અને ખૂબ પ્રસન્ન થઈ તે સ્તોત્ર દ્વારા દેવતાઓને કહ્યું, હે નારદ.
મહાલક્ષ્મીરુવાચ ત્યજામિ દેહં ન ક્રોધાન્ન વૈરાગ્યોણ સાંપ્રતમ્ । ઇદં હૃદિ સમાલોચ્ય દેવાસ્તચ્છ્ૂયતામિતિ
મહાલક્ષ્મીએ કહ્યું: હું રોષથી કે વૈરાગ્યથી આ દેહ છોડતી નથી; આ વાત મેં હૃદયમાં વિચારી છે, હે દેવતાઓ, હવે તમે સાંભળો.
યસ્મિન્સદીશે મહતિ સર્વસામ્યો ચ નિર્ગુણે । સર્વાત્મનિ સદાનન્દે સમતા તૃણશૈલયોઃ
જે મહાન, સર્વેમાં સમાન અને ગુણરહિત છે, જે સર્વનો આત્મા અને સદા આનંદમય છે, તેમાં તૃણ અને પર્વત બંનેમાં સમાનતા રહે છે.
ભ્રૂભઙ્ગલીલયા લક્ષ્મીર્લક્ષં સ્રષ્ટુમલં ચ યઃ । ભૃત્યે સ્ત્રિયાં યત્સમતા કિં કાર્ય તસ્ચ સેવયા
લક્ષ્મી માત્ર ભ્રૂભંગથી હજારો સર્જી શકે છે; જ્યારે સર્વેમાં સમાનતા હોય ત્યારે દાસી કે સ્ત્રીની સેવા શું કામની?
તત્પત્નીનાં પ્રધાનાઽહં નીરસ્તા દ્વારિણાઽધુના । તદ્ભૃત્યભૃત્યભૃત્યેન પરિપૂર્ણેન નેપ્સિતા
તેની પત્નીઓમાં હું મુખ્ય છું, છતાં આજે દ્વાર પર મને ત્યજી દેવામાં આવી છું; હવે તો ભક્તોના પણ ભક્તને તે ઇચ્છતો નથી.
ત્યક્ષ્યામિ જીવનમહમસૌભાગ્યા ચ સ્વામિનિ । વહ્નૌ ચ કામનાં કૃત્વા યથા ભદ્રં ભવેત્પુરા
હવે હું મારા સ્વામી સાથે અસૌભાગ્ય અનુભવીને જીવન ત્યજું છું; આગમાં મારી ઈચ્છા વ્યક્ત કરીને, જેમ પહેલાં શુભ થયું હતું તેમ કરું છું.
યા સ્ત્રી ભર્તુરસૌભાગ્યા સાઽસૌભાગ્યા ચ સર્વતઃ । શયનેઽભોજને તસ્યા ન સુખં જીવનં વૃથા
જે સ્ત્રી પતિ સાથે અસૌભાગ્ય અનુભવે છે, તે સર્વ રીતે અસૌભાગ્યશાળી બને છે; પથારીમાં કે ભોજનમાં પણ તેને સુખ નથી—એનું જીવન વ્યર્થ છે.
યસ્યા નાસ્તિ પ્રિયપ્રેમ તસ્યા જન્મ નિરર્થકમ્ । તર્ત્કિ પુત્રે ધને રુપે સંપત્તૌ યૌવનેઽથવા
જે સ્ત્રીને પોતાના પ્રિય પતિનો પ્રેમ નથી, તેનું જન્મ વ્યર્થ છે—even જો પુત્ર, ધન, રૂપ, સંપત્તિ કે યુવાની હોય તો પણ.
યદ્ભક્તિર્નાસ્તિ કાન્તે ચ સર્વપ્રિયતમે પરે । સાઽશુચિર્ધર્મહીના ચ સર્વકર્મવિવર્જિતા
જે સ્ત્રીને પોતાના સર્વપ્રિય અને શ્રેષ્ઠ પતિ પ્રત્યે ભક્તિ નથી, તે અશુદ્ધ, ધર્મવિહિન અને સર્વ કર્મોથી વિમુખ બને છે.
પતિર્બન્ધુર્ગતિર્ભર્તા દૈવતં ગુરુરેવ ચ । સર્વક્માચ્ચ પરઃ સ્વામી ન ગુરુઃ સ્વામિનઃ પરઃ
પતિ સ્ત્રીનો સંબંધ, આશ્રય, સ્વામી, દૈવ અને ગુરુ છે; સર્વથી ઉપર સ્વામી છે—ગુરુ પણ સ્વામીથી મહાન નથી.
પિતામાતા સુતો ભ્રાતા ક્લિષ્ટો દાતુમિદં ધનમ્ । સર્વસ્વદાતા સ્વામી ચ મૂઢાનં યોષિતાં સુરાઃ
પિતા, માતા, પુત્ર અને ભાઈ ધન આપવામાં સંકોચે છે; પણ સ્ત્રીઓ માટે સ્વામી સર્વસ્વ આપનાર છે, હે દેવતાઓ.
કાચિદેવ હિ જાનાતિ મહાસાધ્વી ચ સ્વામિનમ્ । અતિસદ્વંશજાતા ચ સુશીલા કુલપાલિકા
માત્ર કોઈક દુર્લભ અને સાચી સતી સ્ત્રી જ પોતાના સ્વામીનું મહાત્મ્ય જાણે છે; જે ઉન્નત કુળમાં જન્મેલી, સારા આચરણવાળી અને કુટુંબની રક્ષા કરતી હોય.
આસદ્વંશપ્રસૂતા યા દુઃશીલા ધર્મવર્જિતા । મુખદુષ્ટા યોનિદુષ્ટા પતિં નિન્દતિ કોપતઃ
જે સ્ત્રી ઉન્નત કુળમાં જન્મી પણ દુર્ગુણી, ધર્મવિહિન, દુષ્ટ વાણીવાળી અને અશુદ્ધ હોય, તે ગુસ્સામાં પતિની નિંદા કરે છે.
યા સ્ત્રી સર્વપરં દ્વેષ્ટિ પતિં વિષ્ણુસમં ગુરુમ્ । કુમ્ભીપાકે પચતિ સા યાવદિન્દ્રાશ્ચતુર્દશ
જે સ્ત્રી સર્વનો અને પોતાના પતિને, જે વિષ્ણુ સમાન અને ગુરુ છે, દ્વેષ કરે છે, તે ચૌદ ઇન્દ્રો સુધી કુંભીપાક નરકમાં ઉકળાય છે.
વ્રતં ચાનશનં દાનં સત્યં પુષ્યં તપશ્ચિરમ્ । પતિભક્તિવિહીનાયા ભસ્મીભૂતં નિરર્થકમ્
ઉપવાસ, દાન, સત્ય, પવિત્રતા અને લાંબા સમય સુધી તપ કરવું—પતિની ભક્તિ વિના સ્ત્રી માટે આ બધું વ્યર્થ છે અને રાખ સમાન બની જાય છે.
અતઃ રિંચિન્ન વક્ષ્યામિ નિષ્ઠુરં પતિમીશ્વરમ્ । ભૃત્યાપરાધૈર્દેવસ્ય પ્રાણાંસ્તયક્ષ્યામિ નિશ્ચિતમ્
માટે હું મારા પતિ વિષે ક્યારેય કઠોર શબ્દો નહિ બોલું, ભલે તે કઠોર હોય; પતિના સેવકોની ભૂલ માટે પણ હું તેમને દોષ ન આપું, પણ જરૂર પડે તો પોતાનું જીવન ત્યાગી દઈશ.
પતિદોષે મહાસાધ્વી પતિં ન નિષ્ઠુરં વદેત્ । યદિ સોઢુમશક્તા ચ પ્રાણાંસ્ત્યજતિ ધર્મતઃ
સાચી સતી સ્ત્રી પતિમાં ખામી હોય તો પણ તેને કઠોર કહેતી નથી; જો સહન ન કરી શકે તો ધર્મથી પોતાનું જીવન ત્યાગી દે છે.
પતિસેવા વ્રતં સ્ત્રીણાં પતિસેવા પરં તપઃ । પતિસેવા પરો ધર્મઃ પતિસેવા સુરાર્ચનમ્
સ્ત્રીઓ માટે પતિની સેવા એ સર્વોચ્ચ વ્રત છે; પતિની સેવા એ શ્રેષ્ઠ તપ છે; પતિની સેવા એ મહાન ધર્મ છે; પતિની સેવા એ દેવતાઓની પૂજા છે.
પતિસેવા પરં સત્યં દાનતૌર્થાનુકીર્તનમ્ । સર્વદેવમયઃ સ્વામી સર્વદેવમયઃ શુચિઃ
પતિની સેવા એ સર્વોચ્ચ સત્ય છે, દાન અને તીર્થયાત્રા કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ છે; પતિમાં બધા દેવતાઓનું સ્વરૂપ છે, પતિ સર્વે દેવો જેટલો પવિત્ર છે.
સર્વપુણ્યસ્વરુપશ્ચ પતિરુપી જનાર્દનઃ । યા સતીભર્તુરુચ્છિષ્ટં ભુઙ્ક્તૈ પાદોદકં સદા
પતિ સર્વે પુણ્યનું સ્વરૂપ છે અને જનાર્દન પતિરૂપે પ્રગટ થાય છે; જે સતી સ્ત્રી પતિનું ઉચ્છિષ્ટ ભોજન કરે છે અને પતિના પગનું પાણી પીવે છે—
તસ્યા દર્શમુપસ્પર્શ નિત્યં વાઞ્છન્તિ દેવતાઃ । તતઃ સર્વાણિ તીર્યાનિ પુનન્તિ પાપિનો હ્યઘાત્
એવી સ્ત્રીના દર્શન અને સ્પર્શ માટે દેવતાઓ હંમેશા ઇચ્છે છે; તેથી બધા તીર્થો તેના દ્વારા પવિત્ર થાય છે અને પાપી લોકોના પાપ પણ ધોવાઈ જાય છે.
ઇત્યુક્ત્વા ચ મહાસાધ્વી રુરોદ ચ સુહુર્મુહુઃ । ઉવાચ બ્રહ્મા ભીતશ્ચ ભક્તિનમ્રાત્મકંધરઃ
આ રીતે કહીને મહાસતી વારંવાર રડવા લાગી; ત્યારે ભયભીત અને ભક્તિથી નમેલા હૃદયવાળા બ્રહ્માજીએ તેને કહ્યું.
બ્રહ્મોવાચ ભવિષ્યતિ ન ભદ્રં ચ જયસ્ય વિજયસ્ય ચ । ત્વયા ન શપ્તૌ તૌ મૂઢૌ પ્રિયાપરાધભૌતયા
બ્રહ્માએ કહ્યું: જય અને વિજય માટે ક્યારેય શુભ નથી; તું પ્રેમીનું અપમાન કરનાર એ બે મૂર્ખોને શાપ આપ્યો નથી.
સાપરાધં ચ ધર્મિષ્ઠઃ ક્ષમયા ન શપેદ્યદી । સર્વનાશો ભવેત્તસ્ય નિશ્ચિતં મા ચિરં સતિ
જો ધર્મનિષ્ઠ વ્યક્તિ ક્ષમા કરીને દોષી વ્યક્તિને શાપ આપતું નથી, તો એના માટે સર્વનાશ નિશ્ચિત છે—એ સતી, તું મોડું ન કર.
યદિ શપ્તું ન શક્તશ્ચ ન દ્ણ્ડં કર્તુમીશ્વરઃ । સાપરાધે ચ પુરુષે ધર્મો દણ્ડં કરોતિ ચ
જો કોઈ શાપ કે દંડ આપી શકતું નથી, છતાં સ્વામી છે, તો જ્યારે કોઈ પુરુષ દોષ કરે છે, ત્યારે ધર્મ પોતે જ દંડ આપે છે.
સર્વં ક્ષમસ્વ હે માર્તગચ્છ પ્રિયાન્તિકમ્ । માં ચ ત્વત્સ્વામિનોભક્તં નિયોજ્ય કૃષ્ટિકર્મણિ
હે સૌમ્ય, બધું માફ કરી દે, તારા પ્રિયજન પાસે જા; અને મને, તારા ભક્ત દાસને, જમીન ખેડવાની સેવા આપ.
ઇત્યુક્ત્વા તાં પુરસ્કૃત્વા સાર્ધ દેવૈર્મુનીન્દ્રકૈઃ । શીઘ્રં જગામ વૈકુણ્ઠં વૈકુણ્ઠં સ્તોતુમીશ્વરઃ
આવી રીતે કહી, તેને આગળ રાખીને, દેવતાઓ અને મહર્ષિઓ સાથે, તે ઝડપથી વૈકુંઠે ભગવાનની સ્તુતિ કરવા ગયો.
તત્ર ગત્વા જગત્રાયં તુષ્ટાવ કમલાસનઃ । ચતુર્વક્ત્રૈશ્ચતુર્વક્ત્રશ્ચતુર્વેદવિદાં ગુરુમ્
ત્યાં જઈને, જગતના રક્ષક કમળાસન બ્રહ્માજીએ ચાર મુખવાળા, ચાર વેદ જાણનારા ગુરુની સ્તુતિ કરી.
બ્રહ્મણઃ ક્તવનં શ્રુત્વા દૃષટ્વા લક્ષ્મીં પુરઃ સરામ્ । રુદતીં નમ્રવદનામુવાચ કમલાપતિઃ
બ્રહ્માજીની સ્તુતિ સાંભળી અને લક્ષ્મીને આગળ ઊભેલી, રડતી અને નમેલા મુખવાળી જોઈ, કમલાપતિએ તેને કહ્યું.
શ્રીભગવાનુવાચ સર્વં જાનામિ સર્વજ્ઞઃ સર્વાત્મા સર્વપાલકઃ । સર્વશાસ્તા ચ સર્વાદિકારણં કમલોદ્ભવ
શ્રીભગવાને કહ્યું: હું સર્વજ્ઞ છું, સર્વનો આત્મા છું, સર્વનો રક્ષક છું; હું સર્વનો શીખવનાર અને સર્વનો મૂળ કારણ છું, હે કમળમાંથી જન્મેલા.