ધત્તે ચ ધરણી લોકાન્યદ્ભયેન ચરાચરાન્ । સૂયતે પ્રકૃતિઃ સૃષ્ટૌ યદ્ભયાન્મહદાદિકમ્
જેના ભયથી ધરતી બધા લોકોએ અને ચરાચર જીવોને ધારણ કરે છે, અને જેના ભયથી પ્રકૃતિ મહતથી શરૂ કરીને સમગ્ર સર્જન કરે છે—
દુર્જ્ઞેયં તદભિપ્રાયં કો વા જાનાતિ પુત્રક । યત્પ્રભાવં ન જાનન્તિ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ
તેની ઈચ્છા સમજવી અતિ દુષ્કર છે; એ કોણ જાણે, બાલક? બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર પણ તેની શક્તિ જાણતા નથી.
કથં જાનામિ તચ્ચેષ્ટામહં વત્સ સુમન્દધીઃ । કથં જગામ મથુરાં ત્યક્ત્વા વૃન્દાવનં વનમ્
હું તો મૂર્ખ છું, પ્રિય વત્સ, હું તેની લીલાઓ કેમ જાણું? તેણે કેવી રીતે વ્રિંદાવન છોડીને મથુરા જવાનું નક્કી કર્યું?
કથં તત્યાજ ગોપીશ્ચ રાધાં પ્રાણાધિકાં પ્રિયામ્ । યશોદાં બાન્ધવાદીંશ્ચ નન્દં વ નન્દનન્દનઃ
નંદનંદનએ કેવી રીતે ગોપીઓ, પોતાના પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય રાધા, યશોદા, પોતાના સગાં અને નંદજીને છોડી દીધા?
દર્પહા દર્પદઃ સોઽપિ સર્વેષાં સર્વદઃ સદા । બભઞ્જ રાધાદર્પં ચ સુદામ્નઃ શાપકારણાત્
જે સર્વનો અહંકાર તોડે છે અને જરૂર પડે ત્યારે અહંકાર પણ આપે છે—એમણે સુદામાના શ્રાપથી રાધાનો અહંકાર પણ તોડી નાખ્યો.
અન્યેષાં ભાવનાહેતોર્બ્રહ્મપ્રાપ્તિસ્તથા ભવેત્ । એવં કિંચિદ્વિતર્કં ચ કુરુતે કમલોદ્ભવઃ
અન્ય લોકોના ભક્તિભાવ માટે, જેથી તેઓ બ્રહ્મને પામી શકે, કમલમાંથી જન્મેલા બ્રહ્મા પણ આવા વિચારો કરે છે.
ચકાર દર્પભઙ્ગં ચ મહાવિષ્ણુઃ પુરા વિભુઃ । બ્રહ્મણશ્ચતથા વિષ્ણોઃ શષેસ્ય ચ શિવસ્ય ચ
પૂર્વે મહાવીષ્ણુએ, સર્વવ્યાપી પરમેશ્વરે, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શેષ અને શિવનો પણ અહંકાર તોડી નાખ્યો હતો.
ધર્મસ્ય ચ યમસ્યાપિ સામ્બસ્ય ચન્દ્રસૂર્યયોઃ । ગરુડસ્ય ચ વહ્નેશ્ચ ગુરોર્દુર્વાસસસ્તથા
અને ધર્મરાજ, યમરાજ, સાંબ, ચંદ્ર, સૂર્ય, ગરુડ, અગ્નિ, ગુરુ અને દુર્વાસા—આ બધાનો પણ અહંકાર તોડ્યો હતો.
દૌવારિકસ્ય ભક્તસ્ય જયસ્ય વિજયસ્ય ચ। સુરાણમસુરાણાં ચ ભવતઃ કામશક્રયોઃ
દ્વારપાળ, ભક્ત, જય-વિજય, દેવો અને અસુરો, ભવ, કામદેવ અને ઇન્દ્ર—આ બધાનો પણ અહંકાર તોડ્યો હતો.
લક્ષ્મણસ્યાર્જુનસ્યાપિ બાણસ્ય ચ ભૃગોસ્તથા । સુમેરોશ્ચ સમુદ્રાણાં વાયોશ્ચ વરુણસ્ય ચ
લક્ષ્મણ, અર્જુન, બાણ, ભૃગુ, સુમેરુ, સમુદ્રો, વાયુ અને વરુણ—આ બધાનો પણ અહંકાર તોડ્યો હતો.
સરસ્વત્યાશ્ચ દુર્ગાયાઃ પદ્માયાશ્ચ ભુવસ્તથા । સાવિત્ર્યાશ્ચૈવ ગઙ્ગાયા મનસાયાસ્તથૈવ ચ
સરસ્વતી, દુર્ગા, પદ્મા, ધરતી, સાવિત્રી, ગંગા અને મનસા—આ બધાનો પણ અહંકાર તોડ્યો હતો.
પ્રાણાધિષ્ઠાતૃદેવ્યશ્ચ પ્રિયાયાઃ પ્રાણતોઽપિ ચ । પ્રાણાધિકાયા રાધાયા અન્યેષામપિ કા કથા
પ્રાણની અધિષ્ઠાત્રી દેવી, પોતાના પ્રાણથી પણ પ્રિય, અને રાધા જે પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય છે—એમના અહંકાર તોડી નાખ્યા, તો બીજાની તો વાત જ શું?
હ્રત્વા દર્પં ચ સર્વેષાં પ્રસાદં ચ ચકાર સઃ । કર્તા હર્તા પાલયિતા સ્રષ્ટા સ્રષ્ટુશ્ચ સર્વતઃ
સર્વનો અહંકાર તોડી, એમણે સૌને કૃપા આપી; એ જ કરનાર, સંહારક, રક્ષક, સર્જક અને સર્વ સર્જનહાર છે.
યં સ્તોતુમીશો નાલં ચ પઞ્ચવક્ત્રૈસ્તુ શંકરઃ । સ્તોતું નાલં ચતુર્વક્ત્રો વિધાતા જગતામપિ
પાંચ મુખ ધરાવતો શંકર પણ જેને સ્તુતિ કરી શકે નહીં, અને ચાર મુખ ધરાવતો જગતનો સર્જક પણ જેને ગાઈ શકે નહીં.
સ્તોતું નાલમનન્તશ્ચ સહસ્રવદનૈરહો । સ્વયં વિષ્ણુર્વિશ્વવ્યાપી નાલં સ્તોતું જનાર્દનઃ
હજારો મુખ ધરાવતો અનંત પણ જેને સ્તુતિ કરી શકતો નથી; વિશ્વવ્યાપી વિષ્ણુ પણ જનાર્દનને ગાઈ શકતો નથી.
મહાવિરાણ્ન શક્તોઽપિ યં સ્તોતું પરમેશ્વરમ્ । કમ્પિતા યસ્ય પુરતઃ પ્રકૃતિઃ પરમાત્મનઃ
મહાવીરાટ પણ, શક્તિશાળી હોવા છતાં, પરમેશ્વરની સ્તુતિ કરી શકતો નથી; જેના સામે પ્રકૃતિ પણ કાંપે છે એ પરમાત્મા.
સરસ્વતી જડીભૂતા યં સ્તોતું પરમેશ્વરમ્ । મહિમાનં ન જાનન્તિ વેદા યસ્ય ચ નારદ
નારદ, સરસ્વતી પણ પરમેશ્વરનું સ્તુતિ કરવા માટે મૌન થઈ ગઈ, અને વેદો પણ જેમની મહિમાને ઓળખી શક્યા નથી.
ઇત્યેવં કથિતો બ્રહ્મન્પ્રભાવઃ પરમાત્મનઃ । નિર્ગુણસ્ય ચ કૃષ્ણસ્ય કિં ભુયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ
હે બ્રાહ્મણ, મેં પરમાત્મા શ્રીકૃષ્ણના અનંત પ્રભાવનું વર્ણન કર્યું છે, જે સર્વ ગુણોથી પર છે. હવે તને વધુ શું સાંભળવું છે?
ઇતિ શ્રીબ્રહ્મo મહાo શ્રીકૃષ્ણજન્મખo ઉત્તરાર્ધે નારદનાo શ્રીકૃષ્ણપ્રભાવ- વર્ણનં નામ પઞ્ચપઞ્ચશાત્તમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત મહાપુરાણના શ્રીકૃષ્ણજન્મખંડના ઉત્તરાર્ધમાં, નારદ અને શ્રીબ્રહ્મા સંવાદમાં, 'શ્રીકૃષ્ણના પ્રભાવનું વર્ણન' નામે પંચપંચાશિતમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
અથ ષદ્પઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ નારદ ઉવાચ કિમપૂર્વં શ્રુતં બ્રહ્મન્રહસ્યં પરમાદ્ભુતમ્ । અનન્તચરિતં ધન્યમનન્તસ્યાચ્યુતસ્ય ચ
નારદે પૂછ્યું: હે બ્રાહ્મણ, એ કયું અપૂર્વ, ગુપ્ત અને અદ્ભુત રહસ્ય છે, જે અનંત અચ્યૂતના અનંત ચરિત્રમાં સૌથી ધન્ય ગણાય છે?
કથં કૃષ્ણો મહાવિષ્ણોર્દર્પભઙ્ગ ચકાર સઃ । અન્યેષાં વા કથમહો તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ
શ્રીકૃષ્ણે મહાવિષ્ણુ કે બીજાના અહંકારને કેવી રીતે તોડી નાખ્યો? હે પ્રભુ, એ વાત તું અમને કહો.
સ્વતઃ શ્રીકૃષ્ણચરિતમતીવ મધુરં શ્રુતૌ । અતીવ મધુરં રમ્યં કાવ્યં કવિમુખાત્તતઃ
શ્રીકૃષ્ણના ચરિત્રો પોતે જ સાંભળવા માટે અત્યંત મીઠા છે, અને જ્યારે કવિઓના મોઢેથી કાવ્યરૂપે વર્ણવાય ત્યારે તો એ વધુ જ મનોહર લાગે છે.
નારાયણ ઉવાચ મહાવિષ્ણોરહંકારો બભૂવ સહસેતિ ચ । સર્વં મલ્લોમકૂપેષુ વિશ્વાન્યેવાઽહમીશ્વરઃ
નારાયણે કહ્યું: મહાવિષ્ણુના મનમાં અહંકાર ઉદ્ભવ્યો કે, 'હું સર્વનો સ્વામી છું, અને બધા બ્રહ્માંડો મારા ત્વચાના રોમછિદ્રોમાં વસે છે.'
સંહારભૈરવી ભુત્વા તં સ જગ્રાસ લીલયા । સ્યિતે મુર્ધાવશેષે ચ પ્રસાદં તં ચકાર સઃ
ત્યારે તેણે સંહારભૈરવીનું રૂપ ધારણ કરી, રમતમાં જ તેને ગળી લીધો, અને જ્યારે માત્ર માથું બાકી રહ્યું, ત્યારે કૃપા કરીને તેને મુક્તિ આપી.
સર્વાત્મના ધ્યાયમાનઃ સ્તુતો ભીતં કૃપાનિધિઃ । તચ્છરીરં સુસંપન્નં પુનરેવ ચકાર સઃ
તે ભયભીત થઈ, સમગ્ર મનથી ધ્યાનમાં લીન થઈ, અને સ્તુતિ કરી; દયાના સાગરે ફરી તેની દેહને સંપૂર્ણ બનાવી દીધો.
બ્રહ્મણઃ સહસા બ્રહ્મન્નિતિ દર્પો બભુવ હ । અહં ત્રિજગતાં ધાતા કર્તાઽહમીશ્વરઃ સ્વયમ્
હે બ્રાહ્મણ, અચાનક બ્રહ્માના મનમાં અહંકાર આવ્યો: 'હું ત્રણેય લોકનો સર્જનહાર છું, બધું કરનાર અને સ્વયં ઈશ્વર છું.'
મત્પરઃ પૂજિતો નાસ્તિ મત્પરશ્ચ જિતેન્દ્રિયઃ । ઇત્યેવં મનસા કૃત્વા બહુદર્પો બભૂવ હ
'મારા કરતાં મોટો કોઈ નથી, અને મારા જેવો ઇન્દ્રિયજિત પણ નથી.' આવું મનમાં વિચારી, તે બહુ અહંકારથી ભરાઈ ગયો.
તં બ્રહાણાં સમૂહં ચ દર્શયામાસ તત્ક્ષણમ્ । ગોલોકે સ્વસમીપે ચ વસન્તં પુરતો વિભોઃ
એ સમયે, પ્રભુએ બ્રહ્માને અનેક અન્ય બ્રહ્માઓ બતાવ્યા, જે ગોલોકમાં તેમના નજીક વસતા હતા.
શતવક્ત્રં ચ પ્રત્યેકં બ્રહ્માણ્ડૌઘં ચ લીલયા । ત્યક્તુકામં સ્વદેહં ચ વ્રીડયા નતકંધરમ્
દરેક બ્રહ્માને સો મુખ હતા અને અસંખ્ય બ્રહ્માંડો હતા; પોતાનો દેહ છોડી દેવાની ઇચ્છા સાથે, લાજમાં માથું નમાવ્યું.
પુનઃ પ્રસાદં કૃપયા તં ચકાર કૃપાનિધિઃ । કાલેન મોહિનીદ્વારા તમપૂજ્યં ચકાર સઃ
પછી કૃપાના સાગરે ફરી તેની ઉપર કૃપા કરી, અને મોહિનીના ઉપાયથી થોડા સમય માટે તેને પૂજ્ય ન રાખ્યો.