તિષ્ઠઞ્જગામ ગોલોકં પૃથિવ્યાં ચ પુરાતનઃ
પ્રાચીન ભગવાન સ્થિર રહીને ગોલોક અને પૃથ્વી પર ગયા.
રાધામાત્રે કલાવત્યૈ દદૌ સામીપ્યમોક્ષણમ્
બધી શક્તિઓની સ્વરૂપ રાધાજીને જ તેમણે નજીક રહેવાની અને મુક્તિની કૃપા આપી.
નિબધ્ય ધર્મસેતું ચ વેદોક્તં ચ યુગે યુગે
પ્રત્યેક યુગમાં, વેદોમાં જણાવ્યા મુજબ, ધર્મનો પુલ બાંધીને સ્થાપિત કર્યો.
શ્રીકૃષ્ણચરિતં રમ્યં ચતુર્વર્ગફલપ્રદમ્
શ્રીકૃષ્ણના મનોહર ચરિત્રો જીવનના ચાર ફળ આપે છે.
ભજ તં પરમાનન્દં સાનન્દં નન્દનન્દનમ્
આ પરમ આનંદરૂપ, આનંદથી ભરેલા નંદનંદનનું ભજન કર.
પરમવ્યયમવ્યક્તં ભક્તાનુગ્રહવિગ્રહમ્
તે પરમ, અવિનાશી, અવ્યક્ત, અને ભક્તો પર કૃપા કરનાર સ્વરૂપ છે.
નિર્ગુણં ચ નિરીહં ચ નિરાકારં નિરઞ્જનમ્ ।। 4.54.
તે ગુણરહિત, ઇચ્છારહિત, આકારરહિત અને નિર્મળ છે.
ઇતિ શ્રીબ્રહ્મૈવવર્તે મહાપુરાણે શ્રીકૃષ્ણજન્મખણ્ડે નારાયણનારદસંવાદે શ્રીકૃષ્ણરાધિકાસંવાદો નામ ચતુષ્પઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે મહાપુરાણ બ્રહ્મવૈવર્તમાં, શ્રીકૃષ્ણ જન્મખંડમાં, નારાયણ અને નારદના સંવાદમાં, શ્રીકૃષ્ણ અને રાધિકા સંવાદ નામે ચોપનમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
ૐ તત્સદ્બ્રહ્મણે નમઃ। શ્રીમદ્દ્વૈપાયનમુનીપ્રણીતં- બ્રહ્મવૈવર્તપુરાણમ્। અથ શ્રીકૃષ્ણજન્મખણ્ડસ્યોત્તરાર્ધઃ। અથ પઞ્ચપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ। નારાયણ ઉવાચ સ એવ ભગવાન્કૃષ્ણઃ સર્વાત્મા પુરુષઃ પરઃ । દુરારાધ્યોઽતિસાધ્યશ્ચ સર્વારાધ્યઃ સુખપ્રદઃ
ૐ, સત્ય બ્રહ્મને વંદન. શ્રી દ્વૈપાયન મુનિ રચિત બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ. હવે શ્રીકૃષ્ણ જન્મખંડનો ઉત્તર ભાગ અને પચપનમો અધ્યાય. નારાયણ બોલ્યા: એ જ ભગવાન કૃષ્ણ સર્વના આત્મા, સર્વોચ્ચ પુરુષ છે. તેમને પૂજવું અતિ દુષ્કર છે, મેળવવા અતિ કઠિન છે, છતાં સર્વેના આરાધ્ય અને સુખ આપનાર છે.
નિજભક્તાતિસાઘ્યશ્ચાભક્તસ્યાસાધ્ય એવ ચ । શશ્વદ્દૃશ્યઃ સ્વભક્તસ્યાભક્તસ્યાદૃશ્ય એવ ચ
તેમના પોતાના ભક્ત માટે તેઓ સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય છે, પણ અભક્ત માટે ક્યારેય પ્રાપ્ત થતા નથી; પોતાના ભક્તને હંમેશા દેખાય છે, અભક્તને ક્યારેય દેખાતા નથી.
દુર્જ્ઞેયં તસ્ય ચરિતં કાર્યં હૃદયમેવ ચ । બદ્ધાસ્તન્માયયા સર્વે મોહિતાશ્ચ દુરન્તયા
તેમના કાર્યો, ચરિત્ર અને હૃદય સમજવું અઘરું છે; બધા તેમના મહામાયાથી બંધાયેલા અને મોહિત થયેલા છે.
યદ્ભયાદ્વાતિ વાતોઽયં કૂર્મં ધત્તે નિરાશ્રયઃ । કૂર્મોઽનન્તં વિધત્તે ચ યદ્ભયેન નિરન્તરમ્
તેમના ભયથી પવન વહે છે, કચ્છપ આધાર વિના ધરાવે છે, અને કચ્છપ પણ સતત અનંતને તેમના ભયથી ધારણ કરે છે.
બિભર્તિ શેષો વિશ્વં ચ યદ્ભયેન ચ નારદ । સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ શિરમશ્ચૈકદેશતઃ
નારદ, તેમના ભયથી શેષજી સમગ્ર વિશ્વને ધારણ કરે છે; હજારો માથાવાળો પુરુષ પણ પોતાનું માથું એક જ સ્થાને રાખે છે.
સપ્તસાગરસંયુક્તા સપ્તદ્વીપા વસુંધરા । શૈલકાનનસંયુક્તા પાતાલાઃ સપ્ત એવ ચ
સાત દ્વીપો અને સાત સાગરોવાળી ધરતી, પર્વતો અને વનો સાથે, તથા સાત પાતાળ લોક છે.
સપ્તસ્વર્ગાશ્ચ વિવિધા બ્રહ્મલોકસમન્વિતાઃ । એવં વિશ્વં ત્રિભુવનં કૃત્રિમં પરિકીર્તિતમ્
સાતે સ્વર્ગલોકો અને બ્રહ્મલોક સહિત, આમ ત્રણેય લોકોથી બનેલું સમગ્ર જગત કૃત્રિમ કહેવાયું છે.
યદ્ભયેન વિધાત્રાચ પ્રતિસૃષ્ટૌ ચ નિર્મિતમ્ । એવં વિશ્વાન્યસંરવ્યાનિ લોમકૂપૈર્મહાન્વિરાટ્
તેમના ભયથી સર્જનકર્તાએ જગતની રચના કરી અને તેને પ્રવર્તાવ્યું; એ રીતે મહાન વિરાટના રોમકૂપમાંથી અનેક વિશ્વો ઉત્પન્ન થયા.
યદ્ભયેન વિધત્તે ચ યદન્નો ધ્યાયતે હિ યમ્ । વિષ્ણુઃ પાતિ ચ સંસારં યદ્ભયેન કૃપાનિધિઃ
તેમના ભયથી સર્જનકર્તા કર્મ કરે છે, અને જે કોઈ તેમને અન્નરૂપે ધ્યાન કરે છે; કૃપાના સાગર વિષ્ણુ પણ તેમના ભયથી સંસારનું રક્ષણ કરે છે.
કાલાગ્નિરુદ્રો યદ્ભીતઃ કાલઃ સંહરતે પ્રજાઃ । મૃત્યુંજયો મહાદેવો યદ્ભયાદ્ધ્યાયતે ચ યમ્
કાળાગ્નિ અને રુદ્ર તેમના ભયથી, કાળ સર્વ પ્રજાઓનો સંહાર કરે છે; મૃત્યુને જીતનાર મહાદેવ પણ તેમના ભયથી તેમને ધ્યાન કરે છે.
ષડ્ગુણૈરનુરાગૈશ્ચ વિરાગી વિરતઃ સદા । યદ્ભયેન દહત્યગ્નિઃ સૂર્યસ્તપતિ યદ્ભયાત્
જે હંમેશા વૈરાગ્યમાં સ્થિર રહે છે, જે છ ગુણોથી અને પ્રેમથી રહિત છે—જેના ભયથી અગ્નિ દહે છે અને સૂર્ય તાપ આપે છે,
યદ્ભયાદ્વર્ષતીન્દ્રશ્ચ મૃત્યુશ્ચરતિ જન્તુષુ । યદ્ભયેન યમઃ શાસ્તા પાપિનીં ધર્મ એવ ચ
જેના ભયથી ઇન્દ્ર વરસાદ વરસાવે છે, મૃત્યુ સર્વ જીવોમાં ફરતો રહે છે, અને યમરાજ પાપીઓને દંડ આપે છે,
ધત્તે ચ ધરણી લોકાન્યદ્ભયેન ચરાચરાન્ । સૂયતે પ્રકૃતિઃ સૃષ્ટૌ યદ્ભયાન્મહદાદિકમ્
જેના ભયથી ધરતી બધા લોકોએ અને ચરાચર જીવોને ધારણ કરે છે, અને જેના ભયથી પ્રકૃતિ મહતથી શરૂ કરીને સમગ્ર સર્જન કરે છે—
દુર્જ્ઞેયં તદભિપ્રાયં કો વા જાનાતિ પુત્રક । યત્પ્રભાવં ન જાનન્તિ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ
તેની ઈચ્છા સમજવી અતિ દુષ્કર છે; એ કોણ જાણે, બાલક? બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર પણ તેની શક્તિ જાણતા નથી.
કથં જાનામિ તચ્ચેષ્ટામહં વત્સ સુમન્દધીઃ । કથં જગામ મથુરાં ત્યક્ત્વા વૃન્દાવનં વનમ્
હું તો મૂર્ખ છું, પ્રિય વત્સ, હું તેની લીલાઓ કેમ જાણું? તેણે કેવી રીતે વ્રિંદાવન છોડીને મથુરા જવાનું નક્કી કર્યું?
કથં તત્યાજ ગોપીશ્ચ રાધાં પ્રાણાધિકાં પ્રિયામ્ । યશોદાં બાન્ધવાદીંશ્ચ નન્દં વ નન્દનન્દનઃ
નંદનંદનએ કેવી રીતે ગોપીઓ, પોતાના પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય રાધા, યશોદા, પોતાના સગાં અને નંદજીને છોડી દીધા?
દર્પહા દર્પદઃ સોઽપિ સર્વેષાં સર્વદઃ સદા । બભઞ્જ રાધાદર્પં ચ સુદામ્નઃ શાપકારણાત્
જે સર્વનો અહંકાર તોડે છે અને જરૂર પડે ત્યારે અહંકાર પણ આપે છે—એમણે સુદામાના શ્રાપથી રાધાનો અહંકાર પણ તોડી નાખ્યો.
અન્યેષાં ભાવનાહેતોર્બ્રહ્મપ્રાપ્તિસ્તથા ભવેત્ । એવં કિંચિદ્વિતર્કં ચ કુરુતે કમલોદ્ભવઃ
અન્ય લોકોના ભક્તિભાવ માટે, જેથી તેઓ બ્રહ્મને પામી શકે, કમલમાંથી જન્મેલા બ્રહ્મા પણ આવા વિચારો કરે છે.
ચકાર દર્પભઙ્ગં ચ મહાવિષ્ણુઃ પુરા વિભુઃ । બ્રહ્મણશ્ચતથા વિષ્ણોઃ શષેસ્ય ચ શિવસ્ય ચ
પૂર્વે મહાવીષ્ણુએ, સર્વવ્યાપી પરમેશ્વરે, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શેષ અને શિવનો પણ અહંકાર તોડી નાખ્યો હતો.
ધર્મસ્ય ચ યમસ્યાપિ સામ્બસ્ય ચન્દ્રસૂર્યયોઃ । ગરુડસ્ય ચ વહ્નેશ્ચ ગુરોર્દુર્વાસસસ્તથા
અને ધર્મરાજ, યમરાજ, સાંબ, ચંદ્ર, સૂર્ય, ગરુડ, અગ્નિ, ગુરુ અને દુર્વાસા—આ બધાનો પણ અહંકાર તોડ્યો હતો.
દૌવારિકસ્ય ભક્તસ્ય જયસ્ય વિજયસ્ય ચ। સુરાણમસુરાણાં ચ ભવતઃ કામશક્રયોઃ
દ્વારપાળ, ભક્ત, જય-વિજય, દેવો અને અસુરો, ભવ, કામદેવ અને ઇન્દ્ર—આ બધાનો પણ અહંકાર તોડ્યો હતો.
લક્ષ્મણસ્યાર્જુનસ્યાપિ બાણસ્ય ચ ભૃગોસ્તથા । સુમેરોશ્ચ સમુદ્રાણાં વાયોશ્ચ વરુણસ્ય ચ
લક્ષ્મણ, અર્જુન, બાણ, ભૃગુ, સુમેરુ, સમુદ્રો, વાયુ અને વરુણ—આ બધાનો પણ અહંકાર તોડ્યો હતો.