શ્રુતં યશઃ શૂલભૃતો દર્પભઙ્ગશ્ચ દૈવતઃ
ત્રિશૂલધારી ભગવાનનું યશ અને દેવતાની અહંકારભંગની કથા સાંભળી છે.
અધુના શ્રોતુમિચ્છામિ દર્પભઙ્ગં હરેર્હરે
હવે, હે હરિ, હું તમારી અહંકારભંગની વાત સાંભળવા ઈચ્છું છું.
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ કર્ણપીયૂષમતુલં સુન્દરં શૃણુ સુન્દરિ
શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું: હે સુંદરિ, કાનને અમૃત જેવું અને અનન્ય આ સુંદર કથન સાંભળો.
પુરા શતમખો દર્પાત્કૃત્વા શતમખાન્મુદા
પહેલાં, ઇન્દ્રે અહંકારથી આનંદપૂર્વક સો યજ્ઞો કર્યા હતા.
દિનેદિને તદૈશ્વર્યં વર્દ્ધતે તપસાં ફલાત્
પ્રતિદિન તેના તપના ફળે તેનું રાજ્ય વધતું ગયું.
સ જજાપ મહામન્ત્રં પુષ્કરે શતવત્સરમ્
તેને પુષ્કર ખાતે સો વર્ષ સુધી મહામંત્રનો જાપ કર્યો.
બ્રહ્મસ્વરૂપાં પ્રકૃતિં સંપન્મૂઢો ન મન્યતે ।।4.47.
પણ ભ્રમિત થઈને, બ્રહ્મસ્વરૂપા પ્રકૃતિને તે ઓળખી શક્યો નહીં.
એકદા પ્રકૃતેઃ શાપાદ્ધતબુદ્ધિઃ સ્વસંસદિ
એક વખત પ્રકૃતિના શાપથી, તેની બુદ્ધિ નષ્ટ થઈ ગઈ અને પોતાની સભામાં—
બૃહસ્પતિસ્તતઃ કોપાન્નોવાસ ગૃહમાયયૌ
પછી બૃહસ્પતિ ગુસ્સામાં ઘર તરફ ચાલ્યા ગયા.
ઉવાચ મનસા દીનો યાતુ સંપદ્ધરેરિતિ
મનથી દુઃખી થઈ તેણે કહ્યું: 'એ સંપત્તિ હવે હરિ પાસે જ જાય.'
ઇત્યુક્ત્વા વેગતઃ પીઠાજ્જગામ તારકાન્તિકમ્
આવું કહી, તે ઝડપથી પોતાનું આસન છોડી તારા પાસે ગયો.
સર્વં નિવેદનં કૃત્વા રુરોદોચ્ચૈર્મુહુર્મુહુઃ
બધું કહીને, તે ઉંચે ઉંચે વારંવાર રડવા લાગ્યો.
વત્સ ગચ્છ ગૃહં નૈવ ગુરું દ્રક્ષ્યસિ સામ્પ્રતમ્
બાળક, હવે ઘરે જા; તું આ સમયે તારો ગુરુને જોઈ શકીશ નહીં.
અધુના કર્મણાં ભોગં ભુઙ્ક્ષ્વ મૂઢ દુરાશય
હવે, મૂર્ખ અને ખોટી આશાવાળો, તું તારા કર્મોના ફળ ભોગવી લે.
સુદિનં દુર્દિનં શક્ર કારણં સુખદુઃખયોઃ
શક્ર, સારા અને ખરાબ દિવસો સુખ-દુઃખનું કારણ બને છે.
જગામ શક્રઃ સ્નાનાર્થં સ્વર્ણદીં સુમનોહરામ્
શક્ર સુંદર સોનાની નદીમાં સ્નાન કરવા ગયો.
સસ્મિતાં સકટાક્ષાં તામહલ્યાં ગૌતમપ્રિયામ્ 4.47.
ત્યાં તેણે હસતી અને આડેધડ નજરે જોતી, ગૌતમની પ્રિય અહલ્યાને જોઈ.
સ તસ્યાઃ શક્રઃ સંપશ્યન્મુમોહ કામમોહિતઃ
શક્ર, તેને નિહાળતા, કામના વશ થઈ મોહિત થઈ ગયો.
મૂર્તિં વિધાય તદ્ભર્તુસ્તત્સમીપં જગામ હ
તે તેના પતિનું રૂપ ધારણ કરી, તેના નજીક ગયો.
ચકાર વિવિધં તત્ર શૃંગારં સુમનોહરમ્
ત્યાં તેણે વિવિધ મનોહર પ્રેમભર્યા કૃત્યો કર્યા.
નિશ્ચેષ્ટા સુખસંભોગાન્નિશ્ચેષ્ટસ્ત્રિદશાધિપઃ
દેવતાઓના રાજા ત્યાં નિષ્ક્રિય રહી આનંદમાં લીન રહ્યો.
દદર્શ ગેહે મિથુનં મૈથુને ચ રતિપ્રિયે
તે ઘરમાં એક દંપતીને રતિમાં લીન જોઈ.
વિજ્ઞાનેનાતિરોષેણ બભઞ્જ સુરતિક્ષણમ્
જ્ઞાન અને ભારે ગુસ્સાથી, તેણે એ સુખનો ક્ષણ તોડી નાખ્યો.
કાલસ્વરૂપં ત્રાસેન દધાર ચરણામ્બુજમ્ ઉવાચ નીતિવચનં ગૌતમઃ શરણાગતમ્
ભયથી તેણે સમયનું રૂપ ધારણ કરી પગે પડી ગયો; ગૌતમએ આશ્રય લીધેલા ને નીતિભર્યા વચન કહ્યા.
પ્રપૌત્ર જગતાં સ્રષ્ટુર્બુદ્ધિસ્તે કથમીદૃશી
વિશ્વના સર્જનહારના પરપૌત્ર, તારો મન એવો કેમ થઈ ગયો?
કર્મસાધ્યઃ સ્વભાવશ્ચ કુલધર્મં પ્રબાધતે 4.47.
કર્મથી બનેલી સ્વભાવ કુળની પરંપરાને પણ દબાવી દે છે.
યોનીનાં ચ સહસ્રં ચ તવ ગાત્રે ભવત્વિહ
તારા શરીર પર અહીં હજાર ગર્ભો ઉપસે.
તતઃ સૂર્યં સમારાધ્ય યોનિશ્ચક્ષુર્ભવિષ્યતિ
પછી, તું સૂર્યની ઉપાસના કરવાથી, તારો ગર્ભ આંખ બની જશે.
મચ્છાપેન ગુરોઃ કોપાદ્ભ્રષ્ટશ્રીર્ભવ સામ્પ્રતમ્
મારા આદેશથી અને ગુરુના ક્રોધથી, તું હવે તારી કીર્તિ ગુમાવશે.
તેજસ્વિનોઽતિબન્ધોર્મે બંધુભેદભિયા સુર
હે દેવ, મારા અતિશય તેજ અને કુટુંબમાં ફૂટની ભયથી—