પૂર્ણમબ્દં મહાયોગી વિરહાતુરમાનસઃ
એક આખું વર્ષ, મહાયોગી, વિયોગના દુઃખથી વ્યાકુળ મનથી રહ્યો.
બભૂવ સિદ્ધપીઠાનાં સમૂહો વાઞ્છિતપ્રદઃ
ત્યાં સિદ્ધપીઠોનું સમૂહ ઉભું થયું, જે સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી પાડે છે.
અસ્થિમાલાં વિનિર્માય ચકાર કણ્ઠભૂષણમ્
એમણે હાડકાંની માળા બનાવી અને તેને પોતાના ગળામાં શોભા આપી.
સતિ પ્રાણેશ્વરીત્યુક્ત્વા પુનર્મૂર્ચ્છામવાપ સઃ
'સતી, પ્રાણોની સ્વામિની' એમ બોલી, પછી તેઓ ફરી બેભાન થઈ ગયા.
સ્વાત્મારામઃ પૂર્ણકામો નિશ્ચેષ્ટો વિરહજ્વરાત્
પોતાના મનમાં લીન, સર્વ ઇચ્છાઓથી તૃપ્ત, તેઓ વિયોગના દુઃખથી નિષ્ક્રિય પડી રહ્યા.
દૃષ્ટ્વા દેવાઃ સમાજગ્મુર્વિસ્મિતાઃ શિવસન્નિધિમ્ 4.43.
આ જોઈને દેવતાઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ શિવજીની પાસે ભેગા થયા.
રત્નયાનેનાજગામ પદ્માર્ચિતપદામ્બુજઃ
માણકાંથી સજ્જ રથમાં, પદ્મા દ્વારા પૂજિત પાવન પગલાંવાળા, તેઓ આવ્યા.
ઈષદ્ધાસ્યપ્રસન્નાસ્યો વનમાલાવિભૂષિતઃ
હળવી સ્મિતથી તેજસ્વી ચહેરો અને વનફૂલની માળાથી શોભિત તેઓ હતા.
સમૂષુરીશસદસિ લક્ષ્મીકાન્ત પ્રણમ્ય તે રુદન્તં બોધયામાસ જ્ઞાનીશો જ્ઞાનિનાં ગુરુમ્
ઈશ્વરોની સભામાં, લક્ષ્મીપતિએ તમને વંદન કર્યું અને રડતા જ્ઞાનેશ્વરને, જ્ઞાનીના ગુરુને, શાંત કરવા લાગ્યા.
શ્રીભગવાનુવાચ
શ્રીભગવાને કહ્યું:
હિતમધ્યાત્મસારં ચ દુઃખશોકનિકૃન્તનમ્
હું તને કલ્યાણકારી અને આત્માનું સાર, દુઃખ અને શોક દૂર કરનાર વચન કહું છું.
તથાપિ બોધયામિ ત્વાં સર્વજ્ઞં વેધસો વિધિમ્
તુ સર્વજ્ઞ અને જગતના સર્જનહાર હોવા છતાં પણ, હું તને સમજાવું છું.
વ્યવહારોઽસ્તિ લોકેષુ સર્વઃ સર્વપરસ્પરમ્ .
બધા લોકોમાં સર્વે પરસ્પર વ્યવહાર કરે છે.
વિષ્ણુમાયા બલવતી ગુણયુક્તં પ્રબાધતે
વિષ્ણુની માયા બહુ શક્તિશાળી છે; ગુણોથી ભરપૂર છે અને બધાને વશ કરે છે.
તત્રાતીતે કુતસ્તાનિ સુદિને ચ સમાગતે
પહેલાં જે થયું તે હવે ક્યાં છે? અને શુભ દિવસ આવે ત્યારે શું રહે છે?
સર્વાણ્યેતાનિ ગણ્યન્તે સ્વપ્નાનીવ વિપશ્ચિતઃ 4.43.
જ્ઞાની લોકો માટે આ બધું સપનાની જેમ ગણાય છે.
ચેતનાં કુરુ ભદ્રં તે સતીં પ્રાપ્સ્યસિ નિશ્ચિતમ્
તારી ચેતના જગાડ, તું નિશ્ચિતપણે સતીને ફરીથી મેળવશે.
તેજઃ સૂર્યં મહીં ગન્ધો તથા ત્વાં ચ સતી શિવ
સૂર્યનું તેજ, ધરતી, સુગંધ અને તું, સતી, હે શિવ.
નેત્રાણ્યુન્મીલનં કૃત્વા ત્રિનેત્રઃ શ્રૂયતામિતિ કસ્ત્વં તેજઃસ્વરૂપોઽસિ ક ઇમે તવ સન્નિધૌ
ત્રણે આંખવાળાએ આંખો ખોલી કહ્યું: 'શ્રવણ કરો, તું કોણ છે, તેજમય સ્વરૂપવાળો? અને તારી સાથે કોણ છે?'
કિન્નામ ભવતશ્ચૈષાં કાનિ નામાનિ કા સતી
તેમના નામ શું છે અને તારા નામ શું છે? સતી કોણ છે?
ક્વ યાસ્યસિ ક્વ યાસ્યામિ ક્વ ગચ્છન્ત ઇમે વદ
તું કયા જશે? હું કયા જઉં? અને આ બધા કયા જાય છે? મને કહો.
નેત્રનીરૈસ્ત્રિનેત્રં તં રુદન્તં પ્રસિષેચ સઃ
તેણે પોતાના ત્રણેય આંખોમાંથી વહેતા આંસુઓથી રડતા તેને ભીંજવી દીધો.
બભૂવ સરસાં શ્રેષ્ઠં તીર્થં ભુવનપાવનમ્
એ સ્થળ જગતમાં શ્રેષ્ઠ સરોવર અને પવિત્ર તીર્થ બની ગયું.
સ્થલં બભૂવ તપસાં મુક્તિબીજં તપસ્વિનામ્
એ સ્થાન તપસ્યા દ્વારા તપસ્વીઓ માટે મુક્તિનું બીજ બની ગયું.
શૃણ્વતાં સર્વદેવાનાં મુનીનામૂર્ધ્વરેતસામ્ શૃણુ શંકર વક્ષ્યામિ જ્ઞાનાનંદ સનાતન
બધા દેવતાઓ અને ઊંચા વ્રત ધરાવતા ઋષિઓની હાજરીમાં, હે શંકર, સાંભળ, હું જ્ઞાન, આનંદ અને સનાતનતાની વાત કહું છું.
જ્ઞાનં જ્ઞાનનિધે શોકાદ્વિસ્મૃતોઽસિ પરાત્પર 4.43.
હે જ્ઞાનના ખજાના, તું દુઃખના કારણે જ્ઞાન ભૂલી ગયો છે, જે સર્વોપરી છે.
સર્વેષાં પ્રાકૃતાનાં ચ તે બીજે સુખદુઃખયોઃ
બધા પ્રાણીઓના મૂળમાં તને સુખ અને દુઃખ મળે છે.
રાગ ઐશ્વર્યકામશ્ચ વિદ્વેષશ્ચ નિરન્તરમ્
લગાવ, વૈભવની ઇચ્છા અને સતત દ્વેષ—
હતાન્યેતાનિ સર્વાણિ હતે બીજે મહેશ્વર
હે મહેશ્વર, જ્યારે મૂળ નાશ પામે છે ત્યારે આ બધું નાશ પામે છે.
તત્કર્મ તપસા સાધ્યં કર્મણા ચ શુભાશુભમ્
એ કર્મ તપસ્યા દ્વારા પૂર્ણ થાય છે અને સારા કે ખરાબ કર્મથી ફળ મળે છે.