પરિહાસેન કોપેન ભ્રમેણાવજ્ઞયા મુને
હે મુનિ, રમતમાં, ગુસ્સામાં, ગેરસમજમાં કે અવમાને પણ—
સ્ત્રિયા વાગ્યોનિદુષ્ટાયાઃ કામતો ભારતે ભુવિ 4.24.
ભારતભૂમિ પર, જો કોઈ સ્ત્રીની વાણી કે સ્વભાવ અશુદ્ધ હોય અને તે ઇચ્છાથી બોલે—
સર્વધર્મપરીતા યા કટૂક્તિં કુરુતે પતિમ્
જે સ્ત્રી સર્વ ધર્મથી વિમુખ છે અને પતિને કડવી વાણી બોલે—
દત્ત્વા કન્યાં બોધયિત્વા જગામ મુનિપુંગવઃ
મુનિએ કન્યાને આપી અને સમજાવીને, પછી વિદાય લીધી.
સમ્ભોગેચ્છાવૃતે ચિત્તે કામી સંપ્રાપ કામિનીમ્
મનમાં મિલનની ઇચ્છાથી ભરપૂર, કામી પુરુષે એવી જ કામી સ્ત્રીને પ્રાપ્ત કરી.
શય્યાં રતિકરીં કૃત્વા મુનિશ્રેષ્ઠો મહામુને
મુનિશ્રેષ્ઠે સુખ માટે શય્યા તૈયાર કરી, હે મહામુનિ,
નારીરસાનભિજ્ઞઃ સ્યાદાજન્મ મુનિપુંગવઃ
એ મહાન મુનિ, જન્મથી જ સ્ત્રીસુખથી અજાણ હતો.
નાનાપ્રકારં શૃઙ્ગારં ચકાર વિધિપૂર્વકમ્
પછી તેણે નિયમ પ્રમાણે અનેક પ્રકારના પ્રેમલિલા કર્યા.
મૂર્ચ્છાં પ્રાપ મુનિશ્રેષ્ઠો બુબુધે ન દિવાનિશમ્
મુનિશ્રેષ્ઠ બેભાન થઈ ગયો અને દિવસ-રાતની ખબર રહી નહીં.
વિદગ્ધાયા વિદગ્ધેન બભૂવ સંગમઃ સમઃ
વિદગ્ધ સ્ત્રી અને વિદગ્ધ પુરુષ વચ્ચે સમાન મિલન થયું.
કરોતિ કલહે નિત્યં કન્દલી સ્વામિના સહ સા તન્ન બુબુધે કિંચિત્કરોતિ કલહે સ્પૃહામ્
કંદળી હંમેશા પતિ સાથે ઝઘડો કરતી; તેને કશું સમજાયું નહીં, પણ ઝઘડવાની ઇચ્છા રહી.
તાતપ્રદત્તજ્ઞાનેન સા ન શાન્તા બભૂવ હ 4.24.
પિતાએ આપેલી સમજ છતાં, તે શાંત રહી નહીં.
નિત્યં કટૂક્તિં કાન્તં સા કરોતિ હેતુના વિના
તે હંમેશા કોઈ કારણ વિના પોતાના પ્રિયને કડવી વાણી બોલતી.
તયા કૃતાં કટૂક્તિં ચ ક્ષમાસંસ્થાં ચકાર હ
તેના કડવા શબ્દો સામે તેણે ધીરજ રાખી.
કટૂક્તિશતકં પૂર્ણં તત્કાલેન બભૂવ હ
થોડા સમયમાં, કડવી વાતોનો સોનો પુરો થયો.
પત્નીકટૂક્ત્યા નિયતં પ્રદગ્ધં માનસં મુનેઃ
પત્નીની કડવી વાણીથી મુનિનું મન ખરેખર દાઝી ગયું.
સ્વાત્મારામો દયાલુશ્ચ કોપં ત્યક્તું ન સ ક્ષમઃ
સ્વયં આનંદમાં અને દયાળુ હોવા છતાં, તે ગુસ્સો છોડવામાં અસમર્થ રહ્યો.
મુનેરિઙ્ગિતમાત્રેણ ભસ્મસાત્સા બભૂવ હ
મુનિના માત્ર સંકેતથી, તે ભસ્મ થઈ ગઈ.
શરીરે ભસ્મસાદ્ભૂતે પ્રતિબિંબઃ સ ચાત્મનઃ
શરીર રાખ બની જાય ત્યારે પણ આત્માનું પ્રતિબિંબ રહે છે.
જીવ ઉવાચ સર્વં જાનાસિ સર્વજ્ઞઃ કિમહં બોધયામિ તે
જીવે કહ્યું: તમે બધું જાણો છો, હે સર્વજ્ઞ, હું તમને શું સમજાવું?
સદુક્તિર્વા કટૂક્તિર્વા કોપઃ સંતાપ એવ ચ
મીઠા કે કડવા શબ્દો હોય, ગુસ્સો કે દુઃખ હોય—
સ્થૌલ્યં કાર્શ્યં ચ નાશશ્ચ દૃશ્યાદૃશ્યં સમુદ્ભવમ્ 4.24.
મોટાપણું, પાતળાપણું, વિનાશ, દેખાતા અને ન દેખાતા કારણો—
સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ શરીરં ત્રિગુણાત્મકમ્
શરીર સત્વ, રજ અને તમ — આ ત્રણ ગુણોથી બનેલું છે.
કિઞ્ચિત્સત્ત્વાતિરિક્તં ચ કિઞ્ચિદેવ રજોધિકમ્
કેટલાંકમાં સત્વ વધારે હોય છે, તો કેટલાંકમાં રજનું પ્રભુત્વ હોય છે.
સત્ત્વોદયાચ્ચ મુક્તીચ્છા કર્મેચ્છા ચ રજોગુણાત્
સત્વ વધે ત્યારે મુક્તિની ઈચ્છા થાય છે; રજથી કર્મ કરવાની ઈચ્છા થાય છે.
કોપાત્કટૂક્તિર્નિયતં કટૂક્ત્યા શત્રુતા ભવેત્
ગુસ્સાથી કડવા શબ્દો અવશ્ય આવે છે; કડવા શબ્દોથી દુશ્મનાઈ થાય છે.
કો વા પ્રિયોઽપ્રિયઃ કઃ કિં કિં મિત્રં કો રિપુર્ભવેત્
કોણ પ્રિય છે, કોણ અપ્રિય? કોણ શું છે? કોણ મિત્ર છે, કોણ દુશ્મન બને છે?
પ્રાણાધિકઃ પ્રિયઃ સ્ત્રીણાં ભર્તુઃ પ્રાણાધિકા પ્રિયા
સ્ત્રીઓ માટે પતિ જીવથી પણ વધારે પ્રિય હોય છે; પતિ માટે પત્ની જીવથી પણ વધારે પ્રિય છે.
યદ્ગતં તદ્ગતં સર્વં કામદોષેણ વૈ પ્રભો
પ્રભુ, જે કંઈ જોડાયું છે, એ બધું કામના દોષથી જ થાય છે.
કિં કરોમિ ક્વ યામીતિ ભવિતા કુત્ર જન્મ મે
હું શું કરું? ક્યાં જાઉં? મારું બીજું જન્મ ક્યાં થશે?