તિલોત્તમે ભારતે ત્વં બાણપુત્રી ભવિષ્યસિ
તિલોત્તમા, ભારતભૂમિમાં તું બાણની દીકરી બનશે.
ઇત્યેવમુક્ત્વા સ મુનિર્વિરરામ મહામુને
આ રીતે કહીને, તે મુનિ શાંત થઈ ગયા, હે મહામુનિ.
ઇત્યુક્તં સર્વવૃત્તાન્તં દૈત્યસ્ય ખરજન્મનઃ 4.23.
આ રીતે દૈત્યના ગધેડા રૂપના સમગ્ર પ્રસંગનું વર્ણન થયું.
નારાયણ ઉવાચ અહોઽસ્ય દારસંયોગઃ કથં તદૂર્ધ્વરેતસઃ
નારાયણે કહ્યું: જે ઉર્ધ્વરેતા હતા, તેઓને પત્ની કેવી રીતે મળી?
દૃષ્ટ્વા તયોશ્ચ શૃઙ્ગારં મુનિઃ કામી બભૂવ હ
એ બંનેનો પ્રેમભર્યો મિલન જોઈને મুনি પણ કામના થી ભરાઈ ગયા.
સહસા તસ્ય હૃદયે બભૂવ સુરતે સ્પૃહા
હઠાછાંપ તેના મનમાં સંગ માટે ઇચ્છા જાગી.
એતસ્મિન્નન્તરે તેન પથા યાતિ મુનીશ્વરઃ
એ જ સમયે મહાન મুনি એ રસ્તે જઈ રહ્યા હતા.
ઊરૂદ્ભવો બ્રહ્મણશ્ચ પુરા કલ્પે તપસ્યતઃ
પહેલા કલ્પમાં, બ્રહ્માજી તપ કરી રહ્યા હતા ત્યારે તેમના જાંઘમાંથી એક પુત્ર જન્મ્યો હતો.
તસ્ય જાનૂદ્ભવા કન્યા કન્દલી નામ વિશ્રુતા
તેમના ઘૂંટણમાંથી કંદળી નામે પ્રસિદ્ધ એક પુત્રી જન્મી હતી.
સસુતો હિ મુનિશ્રેષ્ઠો મુનેર્દુર્વાસસઃ પુરઃ
એ મહાન મুনি પોતાના પુત્ર સાથે દુર્વાસા મુનિ સામે ઊભા રહ્યા.
મુનીન્દ્રોઽપિ મુનીન્દ્રં તં પુરો દૃષ્ટ્વા સસંભ્રમઃ
મુનિમાં મહારાજે સામેના મુનિને જોઈને મનમાં થોડી ઘબરાટ અનુભવી.
ઔર્વો દુર્વાસસં તત્ર સમાશ્લિષ્ય મુદાઽન્વિતઃ
ઔર્વે ત્યાં દુર્વાસાને આનંદપૂર્વક ભેટી લીધા.
ઔર્વ ઉવાચ પ્રૌઢા ત્વામેવ ધ્યાયન્તી શ્રુત્વા વાચિકવક્ત્રતઃ ।। 4.24.
ઔર્વે કહ્યું: 'હવે એ પુખ્ત થઈ ગઈ છે, અને તારી વાણી સાંભળી સતત તારો સ્મરણ કરે છે.'
અયોનિસમ્ભવા કન્યા ત્રૈલોક્યં મોહિતું ક્ષમા
આ કન્યા ગર્ભમાંથી જન્મેલી નથી, પણ ત્રણે લોકને મોહિત કરવાની શક્તિ ધરાવે છે.
અતીવ કલહાવિષ્ટા કોપેન કટુભાષિણી
એ બહુ ઝઘડાળુ છે અને ગુસ્સામાં કડવી બોલે છે.
ઔર્વસ્ય વચનં શ્રુત્વા હર્ષશોકાન્વિતો મુનિઃ
ઔર્વના શબ્દો સાંભળી મુનિના મનમાં આનંદ અને દુઃખ બંને થયા.
શરત્પાર્વણચન્દ્રાસ્યાં શરત્પઙ્કજલોચનામ્
એનું ચહેરું શરદ પૂર્ણિમાના ચંદ્ર જેવું અને આંખો શરદના કમળ જેવી હતી.
નવયૌવનસંયુક્તાં પશ્યન્તીં વક્રચક્ષુષા
એ તાજા યુવાનીથી ભરપૂર હતી અને વાંકા નજરે જુએ હતી.
મુનિર્મુમોહ તાં દૃષ્ટ્વા કામબાણપ્રપીડિતઃ
મુનિએ તેને જોઈને, કામના તીક્ષ્ણ તીરોને સહન કરી, મોહમાં પડી ગયા.
દુર્વાસા ઉવાચ વ્યવધાનં તપસ્યાયાઃ સતતં મોહકારણમ્
દુર્વાસાએ કહ્યું: 'તપસ્યામાં અવરોધ હંમેશા મોહનું કારણ બને છે.'
કારાગારે ચ સંસારે દુર્વહં નિગડં પરમ્
આ સંસાર રૂપી કેદખાનામાં સૌથી ભારે બંધન સહન કરવું ખુબ જ મુશ્કેલ છે.
સઙ્ગિચ્છાયાતિરિક્તં ચ કર્મભોગાત્પરાત્પરમ્
કર્મના ફળના આનંદથી પણ ઉપર, સંગની ઇચ્છા સર્વોપરી છે.
આદેહં સઙ્ગિની છાયા ભોગાન્તં ભોગ એવ ચ 4.24.
શરીર તો સાથીની છાંયાની જેમ છે અને ભોગ પણ અંતે પૂરો થઈ જાય છે.
મતિશ્ચૈવાવશીલાન્તા સુખી જન્મનિજન્મનિ
મન, જે સુખનું કારણ છે, તે પણ દરેક જન્મમાં અંતે થાકી જાય છે.
યાવચ્ચ જીવિનો જન્મ તાવદ્ભોગઃ સુખાવહઃ
જ્યાં સુધી જીવનો જન્મ થાય છે, ત્યાં સુધી સુખ આપતો ભોગ પણ ચાલે છે.
ધ્યાયતઃ કૃષ્ણપાદાબ્જં મમ વિઘ્નો બભૂવ હ
જ્યારે હું કૃષ્ણના કમળ જેવા ચરણોમાં ધ્યાન કરતો હતો, ત્યારે મને વિઘ્ન આવ્યો.
પુંશ્ચલ્યા સહ શૃઙ્ગારં દૃષ્ટ્વા દૈત્યસ્ય મન્મનઃ
પુંશ્ચલી સાથે દૈત્યનું મન શૃંગારમાં લીન જોઈને—
કિં ત્વહં તવ કન્યાયાઃ કટૂક્તિશતકં મુને
પણ, મુનિ, મેં તમારી દીકરીના કડવા શબ્દો સો વખત સહન કર્યા છે.
તવાજ્ઞાં મસ્તકે કૃત્વા ગ્રહીષ્યામિ સુતાં તવ
તમારી આજ્ઞા મસ્તકે રાખી, હું તમારી દીકરીને સ્વીકારીશ.
રહસ્યુપસ્થિતાં કામાત્પુંશ્ચલીં ચેજ્જિતેન્દ્રિયઃ
જે મનુષ્યે ઇન્દ્રિયો જીતેલી હોય અને ઇચ્છાથી ગુપ્ત રીતે પુંશ્ચલી સાથે મળે—