ક્ષમાપરાધં ભગવન્કૃપાં કુરુ કૃપાનિધે
હે ભગવાન, મારી ભૂલ માફ કરો; દયાના સાગર, કૃપા કરો.
ઇત્યેવમુક્ત્વા દૈત્યેન્દ્રો રુરોદોચ્ચૈઃ પુરો મુનેઃ
આ રીતે કહીને, દૈત્યરાજે મુનિ સામે જોરથી રડ્યા.
તિલોત્તમોવાચ વિધિસૃષ્ટૌ ચ સર્વેષાં મૂઢા સ્ત્રીજાતિરેવ ચ ।। 4.23.
તિલોત્તમાએ કહ્યું: વિધિના બનાવેલી સૃષ્ટિમાં, બધામાં સ્ત્રીજાત જ સૌથી મૂર્ખ છે.
તતોઽતિમત્તા કુલટા સદા કામાતુરા પરા
એથી, ચંચલ સ્ત્રી હંમેશા કામમાં અતિશય મગ્ન રહે છે.
ઇત્યુક્ત્વા રોદનં કૃત્વા જગામ શરણં મુનેઃ તયોર્દૃષ્ટ્વા ચ વૈકલ્યં બભૂવ કરુણા મુનેઃ
આ રીતે કહીને અને રડીને, તે મુનિની શરણે ગઈ; એમની હાલત જોઈને મુનિનું મન દયાથી પિઘળી ગયું.
દુર્વાસા ઉવાચ સત્કીર્તિરપકીર્તિર્વા પ્રાક્તનપ્રભવા ધ્રુવમ્
દુર્વાસાએ કહ્યું: સારા કે ખરાબ નામ, બંને પૂર્વકર્મથી જ મળે છે.
વિષ્ણુભક્તબલેઃ પુત્રઃ સદ્વંશપ્રભવો જનઃ
બલિનો પુત્ર, જે વિષ્ણુભક્ત છે અને સારા કુળમાં જન્મેલો છે—
જનકસ્ય સ્વભાવો હિ જન્યે તિષ્ઠતિ નિશ્ચિતમ્
પિતાનું સ્વભાવ સંતાનમાં ચોક્કસ રહે છે.
સંપ્રાપ્ય ગાર્દભીં યોનિં વત્સ નિર્વાણતાં વ્રજ
ગાધેડીની યોનિ મળ્યા પછી, બાલક, તું મોક્ષ પામશે.
વૃન્દારણ્યં તાલવનં વ્રજ શીઘ્રં વ્રજાન્તિકમ્
વૃંદાવનના તાળવનમાં, ઝડપથી વ્રજની નજીક જઈને રહે.
તિલોત્તમે ભારતે ત્વં બાણપુત્રી ભવિષ્યસિ
તિલોત્તમા, ભારતભૂમિમાં તું બાણની દીકરી બનશે.
ઇત્યેવમુક્ત્વા સ મુનિર્વિરરામ મહામુને
આ રીતે કહીને, તે મુનિ શાંત થઈ ગયા, હે મહામુનિ.
ઇત્યુક્તં સર્વવૃત્તાન્તં દૈત્યસ્ય ખરજન્મનઃ 4.23.
આ રીતે દૈત્યના ગધેડા રૂપના સમગ્ર પ્રસંગનું વર્ણન થયું.
નારાયણ ઉવાચ અહોઽસ્ય દારસંયોગઃ કથં તદૂર્ધ્વરેતસઃ
નારાયણે કહ્યું: જે ઉર્ધ્વરેતા હતા, તેઓને પત્ની કેવી રીતે મળી?
દૃષ્ટ્વા તયોશ્ચ શૃઙ્ગારં મુનિઃ કામી બભૂવ હ
એ બંનેનો પ્રેમભર્યો મિલન જોઈને મুনি પણ કામના થી ભરાઈ ગયા.
સહસા તસ્ય હૃદયે બભૂવ સુરતે સ્પૃહા
હઠાછાંપ તેના મનમાં સંગ માટે ઇચ્છા જાગી.
એતસ્મિન્નન્તરે તેન પથા યાતિ મુનીશ્વરઃ
એ જ સમયે મહાન મুনি એ રસ્તે જઈ રહ્યા હતા.
ઊરૂદ્ભવો બ્રહ્મણશ્ચ પુરા કલ્પે તપસ્યતઃ
પહેલા કલ્પમાં, બ્રહ્માજી તપ કરી રહ્યા હતા ત્યારે તેમના જાંઘમાંથી એક પુત્ર જન્મ્યો હતો.
તસ્ય જાનૂદ્ભવા કન્યા કન્દલી નામ વિશ્રુતા
તેમના ઘૂંટણમાંથી કંદળી નામે પ્રસિદ્ધ એક પુત્રી જન્મી હતી.
સસુતો હિ મુનિશ્રેષ્ઠો મુનેર્દુર્વાસસઃ પુરઃ
એ મહાન મুনি પોતાના પુત્ર સાથે દુર્વાસા મુનિ સામે ઊભા રહ્યા.
મુનીન્દ્રોઽપિ મુનીન્દ્રં તં પુરો દૃષ્ટ્વા સસંભ્રમઃ
મુનિમાં મહારાજે સામેના મુનિને જોઈને મનમાં થોડી ઘબરાટ અનુભવી.
ઔર્વો દુર્વાસસં તત્ર સમાશ્લિષ્ય મુદાઽન્વિતઃ
ઔર્વે ત્યાં દુર્વાસાને આનંદપૂર્વક ભેટી લીધા.
ઔર્વ ઉવાચ પ્રૌઢા ત્વામેવ ધ્યાયન્તી શ્રુત્વા વાચિકવક્ત્રતઃ ।। 4.24.
ઔર્વે કહ્યું: 'હવે એ પુખ્ત થઈ ગઈ છે, અને તારી વાણી સાંભળી સતત તારો સ્મરણ કરે છે.'
અયોનિસમ્ભવા કન્યા ત્રૈલોક્યં મોહિતું ક્ષમા
આ કન્યા ગર્ભમાંથી જન્મેલી નથી, પણ ત્રણે લોકને મોહિત કરવાની શક્તિ ધરાવે છે.
અતીવ કલહાવિષ્ટા કોપેન કટુભાષિણી
એ બહુ ઝઘડાળુ છે અને ગુસ્સામાં કડવી બોલે છે.
ઔર્વસ્ય વચનં શ્રુત્વા હર્ષશોકાન્વિતો મુનિઃ
ઔર્વના શબ્દો સાંભળી મુનિના મનમાં આનંદ અને દુઃખ બંને થયા.
શરત્પાર્વણચન્દ્રાસ્યાં શરત્પઙ્કજલોચનામ્
એનું ચહેરું શરદ પૂર્ણિમાના ચંદ્ર જેવું અને આંખો શરદના કમળ જેવી હતી.
નવયૌવનસંયુક્તાં પશ્યન્તીં વક્રચક્ષુષા
એ તાજા યુવાનીથી ભરપૂર હતી અને વાંકા નજરે જુએ હતી.
મુનિર્મુમોહ તાં દૃષ્ટ્વા કામબાણપ્રપીડિતઃ
મુનિએ તેને જોઈને, કામના તીક્ષ્ણ તીરોને સહન કરી, મોહમાં પડી ગયા.
દુર્વાસા ઉવાચ વ્યવધાનં તપસ્યાયાઃ સતતં મોહકારણમ્
દુર્વાસાએ કહ્યું: 'તપસ્યામાં અવરોધ હંમેશા મોહનું કારણ બને છે.'