ત્વામેવં વિમુખં કૃત્વા યામિ ચન્દ્રાન્તિકં યદિ
હું તમને આવી રીતે મુકી ચંદ્ર પાસે જઇશ તો—
અવમન્ય સ્ત્રિયં મૂઢો યો યાતિ પુરુષાધમઃ
જે મૂર્ખ સ્ત્રીને અવગણે છે અને ચાલ્યો જાય છે, એ પુરુષોમાં સૌથી નીચો છે.
તિલોત્તમાવચઃ શ્રુત્વા જહાસ બલિનન્દનઃ 4.23.
તિલોત્તમાના શબ્દો સાંભળીને બલિનંદન હસ્યો.
ભાવં વિજ્ઞાય ભાવજ્ઞઃ કામશાસ્ત્રવિશારદઃ
તેના ભાવ સમજીને, પ્રેમવિદ્યામાં નિપુણ બલિનંદને તેનું મન જાણ્યું.
જગામ ચ તયા સાર્ધં ગન્ધમાદનગહ્રરમ્
તે તિલોત્તમાને લઈને ગંધમાદન ગુફામાં ગયો.
સંસ્થાપ્ય રત્નદીપાંશ્ચ ધૂપં ચ સુમનોહરમ્
તેણે રત્નથી શોભતા દીવા અને સુગંધિત ધૂપ ગોઠવ્યા.
નાનાપ્રકારશૃઙ્ગારં ચકાર કામમોહિતઃ
કામથી મોહિત થઈને તેણે અનેક પ્રકારના પ્રેમલિલા કર્યા.
વિપરીતરતૌ તુષ્ટા બભૂવ રસિકેશ્વરી
વિપરીત મિલનથી રસિકેશ્વરી તૃપ્ત થઈ.
તિલોત્તમા કામભાવાદ્બલિપુત્રમુવાચ હ
તિલોત્તમા કામના ભાવથી બલિના પુત્રને બોલી.
તિલોત્તમોવાચ એવંભૂતં શુભદિનં કદા મે ભવિતા પુનઃ
તિલોત્તમાએ કહ્યું: આવો શુભ દિવસ ફરી ક્યારે આવશે મારા જીવનમાં?
અયિ કિં રૂપમાશ્ચર્યં ગુણો વા તવ દાનવ
અરે દાનવ, તારી આ કેવી અદ્ભુત સુંદરતા કે ગુણ છે?
માં વિસ્મરસિ કાલેન પુરુષઃ ષટ્પદો યથા
તમે સમય જતાં મને ભૂલી જાઓ છો, જેમ માણસ મધમાખીને ભૂલી જાય છે.
સત્સંગમઃ શુભદિને પુણ્યાત્પુણ્યવતાં ભવેત્ 4.23.
શુભ દિવસે સજ્જનોની સંગત પુણ્યવાનને જ મળે છે.
પીયૂષભોજનાત્સ્વર્ગવાસાદપિ ચ દુર્લભઃ
એ તો અમૃત પીવાથી કે સ્વર્ગમાં રહેવાથી પણ દુર્લભ છે.
ક્ષણં તિષ્ઠ મહારાજ પુનરાલિંગનં કુરુ
મહારાજ, થોડી વાર રોકો અને ફરી મને વળગી જાવ.
ઇત્યેવમુક્ત્વા કુલટા કૃત્વા વક્ષસિ સાદરમ્
આ રીતે બોલીને, વેશ્યા એ સન્માનપૂર્વક તેને પોતાના હૃદયે વળગી.
કુલટાલિંગનાલાપાત્સોઽતિકામી બભૂવ હ
વેશ્યાના આલિંગન અને મીઠા વચનોથી તે અત્યંત કામાસક્ત થયો.
પુનશ્ચકાર શૃંગારમસુરોઽષ્ટવિધં મુને
પછી એ દાનવે ફરીથી આઠ પ્રકારના શૃંગાર કર્યા, હે મુનિ.
નખદન્તકરૈઃ ક્રીડાં ચકાર વિવિધાં પુનઃ મુનેર્દુર્વાસસસ્તેન ધ્યાનભઙ્ગો બભૂવ હ
એણે નખ અને દાંતથી અનેક રમતો કરી; તેના કારણે મુનિ દુર્વાસાસનું ધ્યાન ભંગાયું.
અદૃષ્ટસ્ય તયોસ્તત્ર વલ્મીકાચ્છાદિતસ્ય ચ
ત્યાં, બંને અજાણ્યા અને વામણાના ઢાંકણામાં છુપાયેલા હતા.
ધ્યાયતશ્ચરણાંભોજં કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ કામાત્મનોર્ન હિ જ્ઞાનં કામેન હતચેતસોઃ
કૃષ્ણ ભગવાનના પાદપદ્મનું ધ્યાન કરતાં, કામવશ થયેલા લોકોનું જ્ઞાન નષ્ટ થઈ જાય છે.
સહસા ચેતનાં પ્રાપ્ય પ્રજ્વલન્બ્રહ્મતેજસા
હઠાત જાગૃતિ આવી અને બ્રહ્મતેજથી તેજસ્વી બન્યા.
દિવાનિશં ન જાનન્તૌ સંયુક્તૌ કામમોહિતૌ 4.23.
કામમોહમાં બંને એકબીજામાં લીન રહી, દિવસ કે રાત શું છે એ જાણ્યા જ નહીં.
ઉવાચ તૌ વિહારાન્તે રક્તપઙ્કજલોચનઃ
રમણના અંતે, કમળ જેવી લાલ આંખો ધરાવનાર એ બંનેને બોલ્યો.
દુર્વાસા ઉવાચ ભક્તપ્રધાનસ્ય બલેઃ પુત્રઃ પશુસમપ્રભઃ
દુર્વાસાએ કહ્યું: ભક્તોમાં શ્રેષ્ઠ એવા બલિના પુત્રની કાંતિ પશુ જેવી છે.
દેવો વા માનવો વાઽપિ દૈત્યગન્ધર્વરાક્ષસાઃ
દેવ, માનવ, દૈત્ય, ગંધર્વ કે રાક્ષસ —
જ્ઞાનલજ્જાવિહીના ચ ખરજાતિર્વિશેષતઃ
જ્ઞાન અને લાજથી વંચિત, ખાસ કરીને ગધેડા જેવા.
તિલોત્તમે ત્વમુત્તિષ્ઠ લજ્જાહીના ચ પુંશ્ચલી
પણ તું, તિલોત્તમા, ઊભી થા—લાજ વગરની અને ચંચલ સ્ત્રી.
ઇત્યેવમુક્ત્વા સ મુનિસ્તસ્થૌ તત્ર રુષા જ્વલન્
આ રીતે કહીને, તે મુનિ ત્યાં ગુસ્સાથી ઊભા રહ્યા.
સાહસિક ઉવાચ હુતાશનસ્ત્વં સૂર્યશ્ચ સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકારકઃ
સાહસિકએ કહ્યું: તમે અગ્નિ છો, અને સૂર્ય પણ, સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને સંહારના કારણ છો.