ચન્દ્રશૃઙ્ગારમાશ્લેષમાલાપમમૃતાધિકમ્
ચંદ્રનું અંકલાપ, પ્રેમનો આનંદ અને મીઠી વાતો, જે અમૃતથી પણ વધારે મીઠી લાગે છે—
તિલોત્તમાવચઃ શ્રુત્વા જહાસ બલિનન્દનઃ
તિલોત્તમાના શબ્દો સાંભળી બલિના પુત્રે હસ્યું.
સાહસિક ઉવાચ અતો વરા ચાપ્સરસાં વિદગ્ધરસિકેશ્વરી
સાહસિકએ કહ્યું: અરે, અપ્સરાઓમાં તું જ રસિકતાની કળામાં સૌથી વધુ નિપુણ અને સર્વોપરી છે.
સુન્દોપસુન્દયોર્નાશઃ નિમિત્તેન પ્રયત્નતઃ
સુંદ અને ઉપસુંદના વિનાશ માટે ખાસ કારણથી આ બધું યત્નપૂર્વક ઘડાયું હતું.
સર્વં જાનાસિ સર્વજ્ઞે વિજ્ઞા સુરતકર્મણિ 4.23.
તને બધું જ ખબર છે, હે સર્વજ્ઞા, અને પ્રેમલીલામાં પણ તું પારંગત છે.
અતિપ્રિયશ્ચ કો વા ચ કઃ સ્વભાવો વરાનને
હે સુંદર મુખવાળી, કોણ તને બહુ પ્રિય છે અને તેનો સ્વભાવ કેવો છે?
ગન્ધર્વાણાં સુરાણાં ચ રાજ્ઞાં પુણ્યવતામપિ
ગંધર્વો, દેવો, રાજાઓ અને પુણ્યવાનોમાંથી—
અસુરસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રહસ્ય સા તિલોત્તમા
અસુરના વચન સાંભળી તિલોત્તમાએ હસી ઉઠી.
સત્યં સારમન્તરસ્થમવ્યક્તમતિગોપનમ્
સત્ય એ અંદરનું સાર છે, જે દેખાતું નથી અને ખૂબ જ છુપાયેલું છે.
સ્ત્રીજાતીનાં ચ સર્વાસામુપહાસકરં પરમ્
અને તમામ સ્ત્રીઓ માટે એ તો હંમેશા હાસ્યનું સૌથી મોટું કારણ બને છે.
સર્વેષામપિ દુર્જ્ઞેયં ચરિતં યોષિતામપિ
સ્ત્રીઓનું વર્તન બધાને સમજવું ખૂબ જ મુશ્કેલ છે.
વેદવેદાઙ્ગશાસ્ત્રાન્તં સર્વં જાનાતિ પંડિતઃ
પંડિત માણસ વેદ, વેદાંગ અને શાસ્ત્રનો અંત સુધી બધું જાણે છે.
વિષાદપ્યપ્રિયો વૃદ્ધો રત્નાદપિ ચ યોષિતામ્
ઝેર કરતાં પણ વૃદ્ધ પુરુષ સ્ત્રીઓને વધુ અપ્રિય લાગે છે, અને સ્ત્રીઓ માટે રત્નો બધાથી વધારે પ્રિય હોય છે.
યુવાનં સુન્દરં દૃષ્ટ્વા હ્યાર્તા ભવતિ પુંશ્ચલી
જ્યારે દુશ્ચરિત્ર સ્ત્રી યુવાન અને સુંદર પુરુષને જુએ છે, ત્યારે એના મનમાં બેચેની થાય છે.
નિમેષરહિતા તસ્ય લોચનાભ્યાં પિબેન્મુખમ્ 4.23.
એ સ્ત્રી આંખ પણ ન ઝપકાવી, એના ચહેરા તરફ સતત જુએ છે.
મનોઽતિલોલમસ્થૈર્યં સર્વાઙ્ગાનિ ચકમ્પિરે
એના મનમાં ભારે અશાંતિ અને અસ્થિરતા થાય છે, અને એના આખા શરીરમાં કંપન થાય છે.
સંપ્રાપ્ય તં ચેદ્રહસિ સાઽઽલાપં કુરુતે સ્ફુટમ્
જો એને એ પુરુષ એકાંતમાં મળે, તો એ ખુલ્લેઆમ વાત કરે છે.
તથા યદિ વશં કર્તું ન શશાક જિતેન્દ્રિયમ્
જો એ પુરુષ પોતાના ઇન્દ્રિયોને જીતેલો હોય અને એના વશમાં ન થાય,
દુઃસાધ્યે નાયકે દુઃખં ભવેદાજન્મજન્મનિ
તો એવા દુષ્કર પુરુષ સાથે એ સ્ત્રીને દરેક જન્મમાં દુઃખ જ રહે છે.
પુંશ્ચલીનામપ્રિયઃ કઃ કઃ પ્રિયો વા મહીતલે
દુશ્ચરિત્ર સ્ત્રીઓને કોણ અપ્રિય છે અને કોણ એમને પ્રિય છે?
પૂર્વજારં પતિં પુત્રં ભ્રાતરં પિતરં પ્રસૂમ્
એના પૂર્વ પ્રેમી, પતિ, પુત્ર, ભાઈ, પિતા અને માતા—
ન દાનેન ન માનેન સત્યેન સ્તવનેન વા
ન દાનથી, ન સન્માનથી, ન સત્યથી, ન સ્તુતિથી,
શયને ભોજને ચાપિ સ્વપ્ને જ્ઞાને દિવાનિશમ્
શયનકક્ષામાં, ભોજન સમયે, સપનામાં, જ્ઞાનમાં, દિવસ-રાત,
શૃઙ્ગારનિપુણાનાં ચ ધ્યાનસાધ્યા ચિરં પરમ્
પ્રેમકૌશલ્ય ધરાવનારાઓ માટે પણ, એમના પર ધ્યાન લાંબા સમય પછી જ સ્થિર થાય છે.
સર્વાસાં કુલટાનાં ચ ચરિત્રં કથિતં મયા 4.23.
બધી દુશ્ચરિત્ર સ્ત્રીઓનું વર્તન મેં અહીં વર્ણવ્યું છે.
મમ સન્તિ પ્રિયતરા ગન્ધર્વેષુ સુરેષુ ચ
ગંધર્વો અને દેવોમાં પણ મારા માટે કેટલાંક વધારે પ્રિય છે.
વિશેષતઃ શશધરે સ્નેહો મે વિદ્યતે પરઃ
ખાસ કરીને, ચંદ્રમાં મારું સૌથી ઊંડું સ્નેહ છે.
પ્રિયો મે કામસદૃશો ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ
મારો પ્રિય કામદેવ જેવો છે; એવો ન તો પહેલાં થયો છે, ન તો પછી થશે.
ઇત્યેવં કથિતં સર્વમાત્મનો યોષિતામપિ
આ રીતે, મારા અને સ્ત્રીઓના વિષયમાં બધું કહી દીધું છે.
ચન્દ્રસ્થાનાત્તવ સ્થાનં સમાગત્ય સુનિશ્ચિતમ્
ચંદ્રના સ્થાનથી તારો સ્થાન ચોક્કસપણે મળીને આવ્યું છે.