શરત્પાર્વણચન્દ્રાસ્યં પ્રસન્નં ચ પ્રદર્શય
'શરદ પૂર્ણિમાના ચંદ્ર જેવું તારો પ્રસન્ન મુખ મને બતાવ.'
દૃષ્ટ્વાઽઽર્ત કામબાણેન માનસંક્ષયકામિની પતિસ્ત્વત્સદૃશો નાથ કામિનીનાં મનીષિતઃ
'તને જોઈને, કામના બાણથી ઘાયલ થઈ, મારું મન મિલન માટે તરસે છે; હે નાથ, સ્ત્રીઓ તારા જેવા પતિની ઈચ્છા રાખે છે.'
બલિપુત્રોઽસિ ધર્મિષ્ઠો રૂપવાન્ગુણવાન્યુવા ।। શૃઙ્ગારનિપુણઃ કાન્તઃ કામશાસ્ત્રવિશારદઃ
'તું બલિપુત્ર છે, ધર્મમાં સ્થિર, સુંદર, ગુણવાન અને યુવાન છે; પ્રેમકૌશલ્યમાં નિપુણ, મોહક અને કામશાસ્ત્રમાં પારંગત છે.'
સદા મનોજ્ઞઃ સ્ત્રીણાં ત્વં સુવેષશ્ચ સ્વભાવતઃ
'તું હંમેશા સ્ત્રીઓ માટે આકર્ષક છે અને સ્વભાવથી જ સુંદર રીતે શોભાયમાન છે.'
શૃઙ્ગારજ્ઞં ગુણજ્ઞં ત્વાં યુવાનં રસિકં શુચિમ્ દાતારમનુરક્તં ચ કાન્તમિચ્છતિ કામિની।।4.23.
જે સ્ત્રી મિલન ઇચ્છે છે, તે એવો સાથી શોધે છે, જે પ્રેમ જાણે છે, સારા ગુણો ધરાવે છે, યુવાન છે, આનંદ માણે છે, પવિત્ર છે, ઉદાર છે, લાગણીભર્યો છે અને આકર્ષક છે.
એતે સર્વે ગુણાઃ કાન્ત સન્તિ કાન્તે ત્વયિ ધ્રુવમ્
પ્રિય, આ બધા ગુણો તો નિશ્ચિતપણે તારી અંદર છે.
સંતોષં તે કરિષ્યામિ સમાગમ્ય વિધોર્ગૃહાત્ અન્યાશ્લેષણમાત્રેણ ભવિતા ધર્મલઙ્ઘના
હું વિધાતાના ઘરમાંથી તારી સાથે મળીને તને સંતોષ આપિશ; બીજાને માત્ર અંકલાવે એ તો ધર્મનો ભંગ ગણાય.
યાશ્ચ ધર્માન્ન રક્ષન્તિ તાસાં ચ જીવનં વૃથા તા એવ માતૃગર્ભસ્થા ન પ્રાજ્ઞાઃ પૌરુષૈ રસૈઃ
જે સ્ત્રીઓ ધર્મનું પાલન કરતી નથી, તેમનું જીવન વ્યર્થ જાય છે; એવી સ્ત્રીઓ માતાના ગર્ભમાં હોય ત્યારે પણ સમજદાર નથી અને પુરુષોના આનંદમાં રસ પણ નથી લેતી.
સ્વવૈદ્યૌમદનશ્ચન્દ્રો મરુત્વાન્નલકૂબરઃ
કુબેર, મદન, ચંદ્ર, પવન અને નલકુબેર—
દિવાનિશં માનસં મે તેષાં ક્રીડાં ચ ચિન્તયેત્
મારું મન દિવસ-રાત એમની રમતોની કલ્પના કરતું રહે છે.
ચન્દ્રશૃઙ્ગારમાશ્લેષમાલાપમમૃતાધિકમ્
ચંદ્રનું અંકલાપ, પ્રેમનો આનંદ અને મીઠી વાતો, જે અમૃતથી પણ વધારે મીઠી લાગે છે—
તિલોત્તમાવચઃ શ્રુત્વા જહાસ બલિનન્દનઃ
તિલોત્તમાના શબ્દો સાંભળી બલિના પુત્રે હસ્યું.
સાહસિક ઉવાચ અતો વરા ચાપ્સરસાં વિદગ્ધરસિકેશ્વરી
સાહસિકએ કહ્યું: અરે, અપ્સરાઓમાં તું જ રસિકતાની કળામાં સૌથી વધુ નિપુણ અને સર્વોપરી છે.
સુન્દોપસુન્દયોર્નાશઃ નિમિત્તેન પ્રયત્નતઃ
સુંદ અને ઉપસુંદના વિનાશ માટે ખાસ કારણથી આ બધું યત્નપૂર્વક ઘડાયું હતું.
સર્વં જાનાસિ સર્વજ્ઞે વિજ્ઞા સુરતકર્મણિ 4.23.
તને બધું જ ખબર છે, હે સર્વજ્ઞા, અને પ્રેમલીલામાં પણ તું પારંગત છે.
અતિપ્રિયશ્ચ કો વા ચ કઃ સ્વભાવો વરાનને
હે સુંદર મુખવાળી, કોણ તને બહુ પ્રિય છે અને તેનો સ્વભાવ કેવો છે?
ગન્ધર્વાણાં સુરાણાં ચ રાજ્ઞાં પુણ્યવતામપિ
ગંધર્વો, દેવો, રાજાઓ અને પુણ્યવાનોમાંથી—
અસુરસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રહસ્ય સા તિલોત્તમા
અસુરના વચન સાંભળી તિલોત્તમાએ હસી ઉઠી.
સત્યં સારમન્તરસ્થમવ્યક્તમતિગોપનમ્
સત્ય એ અંદરનું સાર છે, જે દેખાતું નથી અને ખૂબ જ છુપાયેલું છે.
સ્ત્રીજાતીનાં ચ સર્વાસામુપહાસકરં પરમ્
અને તમામ સ્ત્રીઓ માટે એ તો હંમેશા હાસ્યનું સૌથી મોટું કારણ બને છે.
સર્વેષામપિ દુર્જ્ઞેયં ચરિતં યોષિતામપિ
સ્ત્રીઓનું વર્તન બધાને સમજવું ખૂબ જ મુશ્કેલ છે.
વેદવેદાઙ્ગશાસ્ત્રાન્તં સર્વં જાનાતિ પંડિતઃ
પંડિત માણસ વેદ, વેદાંગ અને શાસ્ત્રનો અંત સુધી બધું જાણે છે.
વિષાદપ્યપ્રિયો વૃદ્ધો રત્નાદપિ ચ યોષિતામ્
ઝેર કરતાં પણ વૃદ્ધ પુરુષ સ્ત્રીઓને વધુ અપ્રિય લાગે છે, અને સ્ત્રીઓ માટે રત્નો બધાથી વધારે પ્રિય હોય છે.
યુવાનં સુન્દરં દૃષ્ટ્વા હ્યાર્તા ભવતિ પુંશ્ચલી
જ્યારે દુશ્ચરિત્ર સ્ત્રી યુવાન અને સુંદર પુરુષને જુએ છે, ત્યારે એના મનમાં બેચેની થાય છે.
નિમેષરહિતા તસ્ય લોચનાભ્યાં પિબેન્મુખમ્ 4.23.
એ સ્ત્રી આંખ પણ ન ઝપકાવી, એના ચહેરા તરફ સતત જુએ છે.
મનોઽતિલોલમસ્થૈર્યં સર્વાઙ્ગાનિ ચકમ્પિરે
એના મનમાં ભારે અશાંતિ અને અસ્થિરતા થાય છે, અને એના આખા શરીરમાં કંપન થાય છે.
સંપ્રાપ્ય તં ચેદ્રહસિ સાઽઽલાપં કુરુતે સ્ફુટમ્
જો એને એ પુરુષ એકાંતમાં મળે, તો એ ખુલ્લેઆમ વાત કરે છે.
તથા યદિ વશં કર્તું ન શશાક જિતેન્દ્રિયમ્
જો એ પુરુષ પોતાના ઇન્દ્રિયોને જીતેલો હોય અને એના વશમાં ન થાય,
દુઃસાધ્યે નાયકે દુઃખં ભવેદાજન્મજન્મનિ
તો એવા દુષ્કર પુરુષ સાથે એ સ્ત્રીને દરેક જન્મમાં દુઃખ જ રહે છે.
પુંશ્ચલીનામપ્રિયઃ કઃ કઃ પ્રિયો વા મહીતલે
દુશ્ચરિત્ર સ્ત્રીઓને કોણ અપ્રિય છે અને કોણ એમને પ્રિય છે?