ચકાર સહદેવશ્ચ વ્યાધિસિન્ધુવિમર્દનમ્
સહદેવે ‘વ્યાધિ સિંધુ વિમર્દન’ નામનું ગ્રંથ રચ્યું.
ચ્યવનો જીવદાનં ચ ચકાર ભગવાનૃષિઃ
ભગવાન ઋષિ ચ્યવનએ ‘જીવદાન’ નામનું ગ્રંથ રચ્યું.
સર્વસારં ચન્દ્રસુતો જાબાલસ્તન્ત્રસારકમ્ 1.16.
ચંદ્રપુત્રએ ‘સર્વસાર’ અને જાબાલે ‘તંત્રસારક’ નામના ગ્રંથો રચ્યા.
પૈલો નિદાનં કરથસ્તન્ત્રં સર્વધરં પરમ્
પૈલએ ‘નિદાન’ અને કરથએ ‘સર્વધર તંત્ર’ નામનું શ્રેષ્ઠ ગ્રંથ રચ્યું.
ચિકિત્સાશાસ્ત્રબીજાનિ ત ન્ત્રાણ્યેતાનિ ષોડશ
આ સોળ ગ્રંથો ચિકિત્સા શાસ્ત્રના બીજરૂપ છે.
મથિત્વા જ્ઞાનમન્ત્રેણૈવાયુર્વેદપયોનિધિમ્
જ્ઞાનના મંત્રથી આયુર્વેદના સાગરને મથીને—
એતાનિ ક્રમશો દૃષ્ટ્વા દિવ્યાં ભાસ્કરસંહિતામ્
આ બધાંને ક્રમથી જોઈને દિવ્ય ‘ભાસ્કર સંહિતા’ રચાઈ.
વ્યાધેસ્તત્ત્વપરિજ્ઞાનં વેદનાયાશ્ચ નિગ્રહઃ
રોગનું સાચું જ્ઞાન અને પીડા પર નિયંત્રણ—
આયુર્વેદસ્ય વિજ્ઞાતા ચિકિત્સાસુ યથાર્થવિત્
જે આયુર્વેદ જાણે છે અને ચિકિત્સામાં સાચો છે, એ જ જાણનાર છે.
જનકઃ સર્વરોગાણાં દુર્વારો દારુણો જ્વરઃ
બધાં રોગોનો મૂળ દુરવાર અને ભયાનક જ્વર છે.
ભીમસ્ત્રિપાદસ્ત્રિશિરાઃ ષડ્ભુજો નવલોચનઃ
ભયાનક, ત્રણ પગ, ત્રણ માથાં, છ હાથ અને નવ આંખોવાળો—
મન્દાગ્નિસ્તસ્ય જનકો મન્દાગ્નેર્જનકાસ્ત્રયઃ
મંદ અગ્નિ એનો મૂળ છે; અને મંદ અગ્નિના ત્રણ કારણો છે—
વાયુજઃ પિત્તજશ્ચૈવ શ્લેષ્મજશ્ચ તથૈવ ચ 1.16.
વાયુથી, પિત્તથી અને કફથી ઉત્પન્ન— એમ ત્રણેય.
પાણ્ડુશ્ચ કામલઃ કુષ્ઠઃ શોથઃ પ્લીહા ચ શૂલકઃ
પાંડો, કામલા, કુષ્ટ, શોથ, પ્લીહા અને શૂલક—
મૂત્રકૃચ્છ્રશ્ચ ગુલ્મશ્ચ રક્તદોષવિકારજઃ
મૂત્રની તકલીફ, પેટમાં ગાંઠ અને રક્તમાં દુષિત થવાથી થતા રોગો,
ભ્રમરી સન્નિપાતશ્ચ વિષૂચી દારુણી સતિ
ભ્રમરી, ત્રણ દોષથી થતા રોગો અને વિશૂચી નામે ભયાનક બીમારી,
મૃત્યુકન્યાસુતાશ્ચૈતે જરા તસ્યાશ્ચ કન્યકા
આ બધા મૃત્યુની દીકરીઓ છે, અને વૃદ્ધાવસ્થા એ તેની કન્યિકા છે.
એતે ચોપાયવેત્તારં ન ગચ્છન્તિ ચ સંયતમ્
જે યોગ્ય ઉપાય જાણે છે અને પોતાને સંયમિત રાખે છે, તેની પાસે આ રોગો આવે નથી.
ચક્ષુર્જલં ચ વ્યાયામઃ પાદાધસ્તૈલમર્દનમ્
આંખ ધોવી, વ્યાયામ કરવો અને પગની નીચે તેલથી મસાજ કરવી,
વસન્તે ભ્રમણં વહ્નિસેવાં સ્વલ્પાં કરોતિ યઃ
વસંતમાં જે થોડી આગ પાસે રહે છે અને ફરવાનું કરે છે,
ખાતશીતોદકસ્નાયી સેવતે ચન્દનદ્રવમ્ નોપયાતિ જરા તં ચ નિદાઘેઽનિલસેવકમ્
ખાડામાંથી ઠંડા પાણીથી સ્નાન કરે, ચંદન લગાવે, અને ઉનાળામાં પવનથી બચે, એ વ્યક્તિને વૃદ્ધાવસ્થા આવતી નથી.
પ્રાવૃષ્યુષ્ણોદકસ્નાયી ઘનતોયં ન સેવતે
વરસાદમાં જે ઉષ્ણ પાણીથી સ્નાન કરે છે અને ભારે પાણીનો ઉપયોગ કરતો નથી,
શરદ્રૌદ્રં ન ગૃહ્ણાતિ ભ્રમણં તત્ર વર્જયેત્ 1.16.
શરદમાં જે કઠોરતા સ્વીકારતો નથી અને એ સમયે ફરવાનું ટાળે છે,
ખાતસ્નાયી ચ હેમન્તે કાલે વહ્નિં ચ સેવતે
હેમંતમાં જે ખાડામાં સ્નાન કરે છે અને આગનો ઉપયોગ કરે છે,
શિશિરેંઽશુકવહ્નિં ચ નવોષ્ણાન્નં ચ સેવતે
શીતકાળમાં જે સૂર્ય અને આગનો ઉપયોગ કરે છે અને તાજું ગરમ ખાવું પસંદ કરે છે,
સદ્યોમાંસં નવાન્નં ચ બાલાસ્ત્રીક્ષીરભોજનમ્
તાજું માંસ, નવાં અન્ન અને યુવાન સ્ત્રીનું દૂધ ખાય છે.
ભુઙ્ક્તે સદન્નં ક્ષુત્કાલે તૃષ્ણાયાં પીયતે જલમ્
ભૂખ લાગ્યે સારા અન્ન ખાય છે અને તરસ લાગ્યે પાણી પીવે છે.
દધિ હૈયઙ્ગવીનં ચ નવનીતં તથા ગુડમ્
દહીં, ઘી, તાજું મકખણ અને ગુડ પણ ખાય છે,
શુષ્કમાંસં સ્ત્રિયં વૃદ્ધાં બાલાર્કં તરુણં દધિ
સૂકું માંસ, વૃદ્ધ સ્ત્રી, યુવાન સૂર્ય અને જૂનું દહીં,
રાત્રૌ યે દધિ સેવન્તે પુંશ્ચલીશ્ચ રજસ્વલાઃ
જે લોકો રાત્રે દહીં ખાય છે, તેમજ વેશ્યાઓ અને રજસ્વલા સ્ત્રીઓ,