పక్షిణాం మూర్ఛనాః శ్రుత్వా పక్షోకా మూర్ఛనాః స్మృతాః
పక్షుల మూర్ఛనలు విని, వాటిని రెక్కల మూర్ఛనలు అని గుర్తిస్తారు.
నానాసాధారమశ్చైవవడవాత్రివిదస్తథా
వివిధ ఆధారాలు ఉన్నాయి, అలాగే వడవా, త్రివిధ కూడా ఉన్నాయి.
ఇతి శ్రీబ్రహ్మాణ్డే మహాపురాణే వాయుప్రోక్తే మధ్యమాభాగే తృతీయ ఉపోద్ధాతపాదే గాన్ధర్వమూర్ఛనాలక్షణవర్ణనం నామైకషష్టితమో ఽధ్యాయః
ఇలా శ్రీబ్రహ్మాండ మహాపురాణంలో, వాయువు చెప్పిన మధ్యభాగంలో, మూడవ ఉపోద్ధాతంలో, గాంధర్వ మూర్ఛన లక్షణాల వివరణ అనే అరవై ఒకటవ అధ్యాయం పూర్తయ్యింది.
విఖ్యాతాన్వై అలఙ్కారాంస్తన్మే నిగదతః శ్రుణు
ప్రఖ్యాతమైన అలంకారాలను నేను చెప్పబోతున్నాను, విను.
సంస్థా నయోగైశ్చ తథా సదా నాఢ్యాద్యవేక్షయా
వ్యవస్థ ఎల్లప్పుడూ కలిపే విధానాలతో, నాళీలను మొదలైనవాటిని పరిశీలించడంతో నిర్ణయించబడుతుంది.
పదాని గీతకస్యాహుః పురస్తాత్పృష్ఠతో ఽథ వా
పాటలోని పదాలను ముందుగా, వెనుకగా లేదా వేరే విధంగా ఉంచుతారు అని చెబుతారు.
ఏతేషు త్రిషు స్థానేషు ప్రవృత్తో విధిరుత్తమః
ఈ మూడు స్థానాల్లో ఉత్తమమైన విధానం స్థాపించబడింది.
వికల్పమష్టధా చైవ దేవాః షోడశధా విదుః
దేవతలు ఆ మార్పును ఎనిమిది విధాలుగా, అలాగే పదహారు విధాలుగా కూడా తెలుసు.
ఆరోహణం చతుర్థం తు వర్ణం వర్మవిదో విదుః
సంగీతంలో నైపుణ్యం కలవారు నాల్గవ ఎక్కింపును ఒక స్వరంగా గుర్తిస్తారు.
అవరోహణవర్ణానామవరోహం వినిర్దిశేత్
క్రిందికి వచ్చే స్వరాల్లో క్రిందికి దిగడాన్ని స్పష్టంగా చెప్పాలి.
ఏతేషామేవ వర్ణానామలఙ్కారన్నిబోధత
ఇవే స్వరాలకు అలంకారాన్ని ఇప్పుడు తెలుసుకో.
ప్రమాదస్యాప్రమాదశ్చ తేషాం వక్ష్యామి లక్షణమ్
వాటిలో తప్పు, తప్పు కానిది అనే లక్షణాలను నేను వివరించబోతున్నాను.
ఆవర్త్తస్యాక్రమో త్వాక్షీ వేకార్యాం పరిమాణతః
పునరావృతికి క్రమం ప్రదర్శనలో పరిమాణాన్ని బట్టి నిర్ణయించబడుతుంది.
ఏష వై ఏష చైవస్యకుతరేకః కులాధికః
ఇది నిజంగా, అలాగే అది కూడా ఒకే గొప్ప వంశం.
తస్మింశ్చైవ స్వరే వృద్ధిర్నిష్టప్తే తద్విచక్షణః
ఆ స్వరంలోనే బలంగా నిలిపినప్పుడు అభివృద్ధి జరుగుతుంది అని నిపుణుడు తెలుసు.
ప్రమాణఘసబిన్దుర్నా జాయతే విదురే పునః
కొలత, బరువైన బిందువు దూరంలో మళ్లీ ఉత్పన్నం కాదు.
విపర్యయస్య రోపిస్యా ద్యస్య ప్రాదుర్ఘటీ మమ
విపరీతంగా జరిగితే, మ్రోగింపు మరియు ప్రదర్శన నాకు కలుగుతాయి.
అక్షేపస్కన్దనాకార్యం కాకస్యోయచపుష్కలమ్
తిరస్కరణ, దాటిపోవడం అనే చర్య కాకి చెల్లిపోయిన భాగంలాంటిది.
ఆక్షిప్తమవరోహ్యాసీత్ప్రోక్షమద్యస్తథైవ చ
తిరస్కరించి క్రిందికి దిగినదాన్ని చల్లడం, మత్తు అని కూడా భావించాలి.
ప్రేశోల్లిఖితమలఙ్కారమేవస్వరసమన్వితా
పంపబడినది, వ్రాయబడినదే స్వరాలతో కూడిన అలంకారం.
ప్రక్షిప్తమేవ కలయాచోపాదానారయో భవేత్
కళతో వేసినదే, ఎక్కింపు, స్వీకరణతో కూడినదే భావించాలి.
ఉచ్చరాద్విశ్వరారూఢాతథాయాష్టస్వరాతథా
ఉచ్చారణ నుంచి, విశ్వవ్యాప్త ఎక్కింపునుంచి, అలాగే ఎనిమిది స్వరాల నుంచీ.
ఏకాన్తరం చ హ్యేతేవైతమేవస్వరసత్తమః
ఓ జ్ఞానిలో ఉత్తముడా, ఇవి ఒకదాని తర్వాత ఒకటి ఇలా మారుమూలుగా ఏర్పాటయ్యాయి.
అలఙ్కారా భవన్త్యేతే త్రింశద్దేవైః ప్రకీర్త్తితాః
ఈ అలంకారాలు ముప్పైగా దేవతలు వివరించారు.
సంస్థానం చ ప్రమాణం చ వికారో లక్షణస్తథా
వాటికి రూపం, పరిమాణం, మార్పు, లక్షణాలు ఇలా ఉన్నాయి.
యథాత్మనో హ్యలఙ్కారో విపయస్తో విగర్హితః
మనకు తగని అలంకారం వేసుకుంటే అది తప్పుగా భావించబడినట్టే,
నానాభరణసంయోగా యథా నార్యా విభూషణమ్
వివిధ ఆభరణాలు కలిపి ధరించడమూ ఒక మహిళకు అలంకారంగా ఉంటుంది.
న పాదే కుణ్డలం దృష్టం న కణ్ఠే రసనా తథా
పాదంలో వడ్రంగి ఉండదు, అలాగే మెడలో హారమూ ఉండదు.
క్రియమాణో ఽప్యలఙ్కారో నాగం యశ్చైవ దర్శయత్
ఒక అలంకారం తయారుచేసినప్పుడు అది పాము ఆకారంలో ఉంటే అది సరిగ్గా కాదని భావిస్తారు.
లక్షణంపర్యవస్యాపివర్త్తికా మపివర్త్తతే
లక్షణం పూర్తయినా, ఆ నియమం అలాగే కొనసాగుతుంది.