కిష్కుః స్మృతో ద్విరత్నిస్తు ద్విచత్వారింశదంగులః
'కిష్కు' అంటే రెండు రత్నులు, అంటే నలభై రెండు వేలి మడతలు.
ధనుఃసహస్త్రే ద్వే తత్ర గవ్యూతిస్తౌః కృతా తదా
రెండు వేల ధనుస్సులు కలిపితే 'గవ్యూతి' అని, అప్పట్లో దానిని నిర్ణయించారు.
ఏతేన యోజనేనేహ సన్నివేశాస్తతః కృతాః
ఈ విధంగా ఏర్పాటుచేసిన పద్ధతితో ఇక్కడ నివాస ప్రదేశాలు ఏర్పడ్డాయి.
చతుర్థ కృతిమం దుగ తస్య వక్ష్యామి నిర్ణయమ్
ఇప్పుడు నాలుగవ కృత్రిమ కోట గురించి నిర్ణయాన్ని వివరంగా చెప్పబోతున్నాను.
రుచకః ప్రతికద్వారం కుమారీపురమేవ చ
ప్రతి ద్వారానికి రుచకము, అలాగే కుమారీపురము కూడా ఉంది.
హస్తస్రోతో దశశ్రేష్ఠో నవహస్తోష్ట ఏవ చ
హస్తస్రోతము పది మధ్యలో ఉత్తమమైనది, నవహస్తము ఎనిమిది మధ్యలో ఒకటి.
త్రివిధానాం చ దుర్గాణాం పర్వతోదకధన్వినామ్
మూడు రకాల కోటలు — పర్వత, నీటి, ధనుస్సు ఆకారమైనవి.
యోజనాదర్ద్ధవిష్కమ్భమష్టభాగాధికాయతమ్
దాని వ్యాసార్థం అర యోజనం, పొడవు ఎనిమిదవ భాగం ఎక్కువగా ఉంటుంది.
ఛిన్నకర్ణవికర్ణం చ వ్యజనాకృతిసంస్థితమ్
అది వెదురు ఆకారంలో, కోసిన చెవి లేదా వంకర చెవి లాంటి ఆకారంలో ఉంటుంది.
చతురస్రయుతం దివ్యం ప్రశస్తం తైః పురం కృతమ్
వారు ఒక దివ్యమైన, చతురస్రమైన, ప్రశంసించదగిన పట్టణాన్ని నిర్మించారు.
అత్ర మధ్యం ప్రశంసంతి హ్రస్వం కాష్ఠవివర్జ్జితమ్
ఇక్కడ మధ్య భాగాన్ని చిన్నదిగా, కలప లేని విధంగా ప్రశంసిస్తారు.
నగరాదర్ద్ధవిషకంభః ఖేటం పానం తదూర్ద్ధతః
పట్టణం వ్యాసార్థం అర భాగం ఖేటము, దాని పైన పానం ఉంటుంది.
ద్విక్రోశః పరమా సీమా క్షేత్రసీమా చతుర్ద్ధనుః
గరిష్ఠమైన సరిహద్దు రెండు క్రోశాలు; పొలాల సరిహద్దు నాలుగు ధనుస్సులు.
వింశద్ధనుర్గ్రామమార్గః సీమామార్గో దశైవ తు
గ్రామ మార్గం ఇరవై ధనుస్సులు; సరిహద్దు మార్గం పది ధనుస్సులు.
నృవాజిరథనాగానామసంబాధస్తు సంచరః
మనుషులు, గుర్రాలు, రథాలు, ఏనుగులు నిర్బంధం లేకుండా వెళ్లగలిగే మార్గం ఉంది.
త్రికా రథ్యోపరథ్యాః స్యుర్ద్వికా శ్చాప్యుపరత్యకాః
మూడు ప్రధాన వీధులు, ఉపవీధులు ఉంటాయి; రెండు చిన్న వీధులు కూడా ఉంటాయి.
ధృతిమార్గస్తూర్ద్ధషష్ఠం క్రమశః పదికః స్మృతః
ధైర్య మార్గం వరుసగా అరవై ఆరు; కాలినడక మార్గం కూడా అలానే పరిగణించబడుతుంది.
కృతేషు తేషు స్థానేషు పునర్గేహగృహాణి వై
ఆ ప్రదేశాలు ఏర్పడిన తరువాత, మళ్లీ ఇళ్లను, గృహాలను నిర్మిస్తారు.
తథా కర్తుం సమారబ్ధాశ్చింతయిత్వా పునః పునః
అలా నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించి, వారు పదే పదే ఆలోచించి, పునః పునః యోచించారు.
అత ఊర్ద్ధ గతాశ్చాన్యా ఏవం తిర్యగ్గతాః పరా
దాని తరువాత, మరికొందరు ముందుకు వెళ్లారు; అలాగే, కొందరు అడ్డంగా వెళ్లినవారు కూడా ఉన్నారు.
యథా కృతాస్తు తైః శాఖాస్త స్మాచ్ఛాలాస్తు తాః స్మృతాః
వారు చేసిన కొమ్మలు, అవే 'శాఖలు' అని పిలవబడతాయి.
తస్మాత్తాశ్చ స్మృతాః శాలాః శాలాత్వం తాసు తత్స్మృతమ్
అందుకే అవి 'శాలలు'గా గుర్తించబడ్డాయి, వాటికి 'శాల' స్వభావం కూడా అలా గుర్తించబడింది.
తస్మాద్ గృహాణి శాలాశ్చ ప్రాసాదాశ్చైవ సంజ్ఞితా
అందువల్ల ఇళ్ళు, శాలలు, ప్రాసాదాలు అనే పేర్లు వచ్చాయి.
నష్టేషు మధునా సార్ద్ధం కల్పవృక్షేషు వై తదా
ఆ సమయంలో తేనితో పాటు కల్పవృక్షాలు నశించిపోయాయి.
తతః ప్రాదుర్బభౌ తాసాం సిద్ధిస్త్రేతాయుగే తదా
అప్పుడే త్రేతాయుగంలో వాటి సిద్ధి కలిగింది.
తాసాం వృష్ట్యుదకానీహ యాని మిష్టగతాని చ
ఇక్కడ వర్షపు నీళ్ళు, భూమిలోకి చేరిన నీళ్ళు,
యే పరస్తాదపాం స్తోకాః సంపాతాః పుథివీతలే
మరియు భూమిమీద ఇతర చోట్ల పడిన కొద్దిగా నీళ్ళు,
పుష్పమూలఫలిన్యస్తు ఓషధ్యస్తా హి జజ్ఞిరే
అవి పుష్పాలు, మూలాలు, ఫలాలు కలిగిన చెట్లు, ఔషధాలు పుట్టించాయి.
ఋతుపుష్పఫలాశ్చైవ వృక్షా గుల్మాశ్చ జజ్ఞిరే
అలాగే ఋతువుల ప్రకారం పువ్వులు, ఫలాలు పండించే చెట్లు, పొదలు పుట్టాయి.
తదౌషధేన వర్తంతే ప్రజాస్త్రేతా ముఖే తదా
త్రేతాయుగ ప్రారంభంలో ప్రజలు ఆ ఔషధాలతో జీవించేవారు.