ద్వంద్వైస్తైః పీడ్యమానాస్తు చుక్రుశురావృణాని వా
ఆ ద్వంద్వాల బాధతో వారు అరవడం లేదా దాచుకోవడం మొదలుపెట్టారు.
పూర్వ నికామచారాస్తే హ్యనికేతా యథాభవన్
మునుపు స్వేచ్ఛగా తిరిగిన వారు మళ్లీ ఇల్లులేని వారయ్యారు.
మధుధున్వత్సు నిష్ఠేషు పర్వతేషు నదీషు చ
తేనెతో నిండిన కొండలు, పర్వతాలు, నదులపై వారు ఉన్నారు.
యథాజోషం యథాకామం సమేషు విషమేషు చ
వారు తమ ఇష్టానుసారం, సమతలమైనా, ఎత్తైనా, ఎక్కడైనా తిరిగారు.
తతస్తాన్నిర్మయామాసుః ఖేటాని చ పురాణి చ
తర్వాత వారు గ్రామాలు, పట్టణాలు నిర్మించారు.
తేషామాయామవిష్కంభాః సన్నివేశాంతరాణి చ
వాటికి పొడవు, వెడల్పు, లోపలి ఏర్పాట్లు నిర్ణయించారు.
మానార్థాని ప్రమాణాని తదా ప్రభృతి చక్రిరే
ఆ సమయం నుంచి కొలతలు, ప్రమాణాలు ఏర్పాటు చేశారు.
దశ త్వంగులపర్వాణి ప్రాదేశ ఇతి సంజ్ఞితః
పది వేలి మడతలను 'ప్రాదేశం' అని పిలిచేవారు.
తాలః స్మృతో మధ్యమయా గోకర్ణశ్చాప్యనామయా
'తాళం' మధ్యమ కొలతగా, 'గోకర్ణం' చిన్నదిగా గుర్తించారు.
రత్నిరంగులపర్వాణి సంఖ్యయా త్వేకవిశతిః
'రత్నిం' అనగా ఇరవై ఒక వేలి మడతలు అని అర్థం.
కిష్కుః స్మృతో ద్విరత్నిస్తు ద్విచత్వారింశదంగులః
'కిష్కు' అంటే రెండు రత్నులు, అంటే నలభై రెండు వేలి మడతలు.
ధనుఃసహస్త్రే ద్వే తత్ర గవ్యూతిస్తౌః కృతా తదా
రెండు వేల ధనుస్సులు కలిపితే 'గవ్యూతి' అని, అప్పట్లో దానిని నిర్ణయించారు.
ఏతేన యోజనేనేహ సన్నివేశాస్తతః కృతాః
ఈ విధంగా ఏర్పాటుచేసిన పద్ధతితో ఇక్కడ నివాస ప్రదేశాలు ఏర్పడ్డాయి.
చతుర్థ కృతిమం దుగ తస్య వక్ష్యామి నిర్ణయమ్
ఇప్పుడు నాలుగవ కృత్రిమ కోట గురించి నిర్ణయాన్ని వివరంగా చెప్పబోతున్నాను.
రుచకః ప్రతికద్వారం కుమారీపురమేవ చ
ప్రతి ద్వారానికి రుచకము, అలాగే కుమారీపురము కూడా ఉంది.
హస్తస్రోతో దశశ్రేష్ఠో నవహస్తోష్ట ఏవ చ
హస్తస్రోతము పది మధ్యలో ఉత్తమమైనది, నవహస్తము ఎనిమిది మధ్యలో ఒకటి.
త్రివిధానాం చ దుర్గాణాం పర్వతోదకధన్వినామ్
మూడు రకాల కోటలు — పర్వత, నీటి, ధనుస్సు ఆకారమైనవి.
యోజనాదర్ద్ధవిష్కమ్భమష్టభాగాధికాయతమ్
దాని వ్యాసార్థం అర యోజనం, పొడవు ఎనిమిదవ భాగం ఎక్కువగా ఉంటుంది.
ఛిన్నకర్ణవికర్ణం చ వ్యజనాకృతిసంస్థితమ్
అది వెదురు ఆకారంలో, కోసిన చెవి లేదా వంకర చెవి లాంటి ఆకారంలో ఉంటుంది.
చతురస్రయుతం దివ్యం ప్రశస్తం తైః పురం కృతమ్
వారు ఒక దివ్యమైన, చతురస్రమైన, ప్రశంసించదగిన పట్టణాన్ని నిర్మించారు.
అత్ర మధ్యం ప్రశంసంతి హ్రస్వం కాష్ఠవివర్జ్జితమ్
ఇక్కడ మధ్య భాగాన్ని చిన్నదిగా, కలప లేని విధంగా ప్రశంసిస్తారు.
నగరాదర్ద్ధవిషకంభః ఖేటం పానం తదూర్ద్ధతః
పట్టణం వ్యాసార్థం అర భాగం ఖేటము, దాని పైన పానం ఉంటుంది.
ద్విక్రోశః పరమా సీమా క్షేత్రసీమా చతుర్ద్ధనుః
గరిష్ఠమైన సరిహద్దు రెండు క్రోశాలు; పొలాల సరిహద్దు నాలుగు ధనుస్సులు.
వింశద్ధనుర్గ్రామమార్గః సీమామార్గో దశైవ తు
గ్రామ మార్గం ఇరవై ధనుస్సులు; సరిహద్దు మార్గం పది ధనుస్సులు.
నృవాజిరథనాగానామసంబాధస్తు సంచరః
మనుషులు, గుర్రాలు, రథాలు, ఏనుగులు నిర్బంధం లేకుండా వెళ్లగలిగే మార్గం ఉంది.
త్రికా రథ్యోపరథ్యాః స్యుర్ద్వికా శ్చాప్యుపరత్యకాః
మూడు ప్రధాన వీధులు, ఉపవీధులు ఉంటాయి; రెండు చిన్న వీధులు కూడా ఉంటాయి.
ధృతిమార్గస్తూర్ద్ధషష్ఠం క్రమశః పదికః స్మృతః
ధైర్య మార్గం వరుసగా అరవై ఆరు; కాలినడక మార్గం కూడా అలానే పరిగణించబడుతుంది.
కృతేషు తేషు స్థానేషు పునర్గేహగృహాణి వై
ఆ ప్రదేశాలు ఏర్పడిన తరువాత, మళ్లీ ఇళ్లను, గృహాలను నిర్మిస్తారు.
తథా కర్తుం సమారబ్ధాశ్చింతయిత్వా పునః పునః
అలా నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించి, వారు పదే పదే ఆలోచించి, పునః పునః యోచించారు.
అత ఊర్ద్ధ గతాశ్చాన్యా ఏవం తిర్యగ్గతాః పరా
దాని తరువాత, మరికొందరు ముందుకు వెళ్లారు; అలాగే, కొందరు అడ్డంగా వెళ్లినవారు కూడా ఉన్నారు.