బుద్ధిర్వివర్త్తమానస్య ప్రాదుర్భూతా చతుర్విధా
పరిణామంలో ఉన్న జీవునికి నాలుగు విధాలుగా బుద్ధి ప్రబలంగా అవిర్భవించింది.
సాంసిద్ధికాన్యథైతాని విజ్ఞేయాని నరస్య వై
ఇవి మనుష్యునికి సహజంగా లేదా వేరే విధంగా ఉండవచ్చని తెలుసుకోవాలి.
అనుశేతే యతః సర్వాన్క్షేత్రజ్ఞానమథాపి వా
ఎందుకంటే, క్షేత్రజ్ఞానమంతా దానిపై ఆధారపడి ఉంటుంది, లేదా దానినుంచే ఉద్భవిస్తుంది.
యస్మాద్వుద్ధ్యానుశేతే చ తస్మాద్వోధాత్మకః స వై
బుద్ధి కూడా దానిపై ఆధారపడినందువల్ల, అది నిజంగా జ్ఞాన స్వరూపమే.
ఏవం వివృత్తః క్షేత్రజ్ఞః క్షేత్రజ్ఞానాభిసంహితః
ఇలా క్షేత్రజ్ఞుడు, క్షేత్రజ్ఞానంతో కూడి, స్పష్టంగా అవిర్భవిస్తాడు.
పరం హ్యర్షయతే యస్మాత్పరమర్షిత్వమస్య తత్
అది పరమాన్ని గ్రహించగలదని, దాని పరమ గ్రహణ శక్తి స్థిరమైంది.
యస్మాదేవ స్వయం భూతస్తస్మాచ్చాప్యృషితా స్మృతా
అది స్వయంగా ఉన్నందువల్ల, దానిని 'దర్శి' అని కూడా పిలుస్తారు.
యస్మాదుత్పద్యమానైస్తైర్మహాన్పరిగతః పరః
ఉత్పత్తి అవుతున్నవారు మహత్తును చుట్టుముట్టినందువల్ల, అది పరమమైనది.
తస్మాన్మహర్షయః ప్రోక్తా బుద్ధేః పరమ దర్శినా
కాబట్టి, బుద్ధి యొక్క పరమ సత్యాన్ని దర్శించే వారిని మహర్షులు అంటారు.
అహఙ్కారం తపశ్చైవ ఋషన్తి ఋషితాం గతాః
వారు ఋషిత్వాన్ని పొందిన తరువాత, అహంకారం మరియు తపస్సును జయించారు.
ఋషిపుత్రా ఋషీకాస్తు మైథునాద్గర్భసంభవాః
ఋషుల కుమారులు, ఋషికులు, సంయోగం ద్వారా గర్భంలో పుట్టారు.
సప్తషర్యస్త తస్తే చ పరసత్యస్య దర్శనాః
ఆ ఏడుగురు ఋషులు, వారి సంతానమూ పరమ సత్యాన్ని దర్శించే వారే.
ఋషన్తి తే ఋతం యస్మాద్విశేషాంశ్చైవ తత్త్వతః
వారు ఋతాన్ని, అలాగే తత్వాలను స్పష్టంగా గ్రహించగలదని ఋషులు అంటారు.
అవ్యక్తాత్మా మహానాత్మాహఙ్కారాత్మా తథైవ చ
అవ్యక్తాత్మ, మహానాత్మ, అలాగే అహంకారాత్మ కూడా ఉన్నాయి.
ఇత్యేతా ఋషిజాతీస్తా నామభిః పఞ్చ వై శృణు
ఇవి ఐదు ఋషుల వంశాలు; వాటి పేర్లను విను.
మనుర్దక్షో వసిష్టశ్చ పులస్త్యశ్చేతి తే దశ
మనువు, దక్షుడు, వసిష్ఠుడు, పులస్త్యుడు—ఇవే ఆ పది మంది.
పరత్వేనర్షయో యస్మాత్స్మృతాస్తస్మాన్మహర్షయః
ఋషులు పరమమైనవారు అని గుర్తించబడినందున, వారిని మహర్షులు అని పిలుస్తారు.
కావ్యో బృహస్పతిశ్చైవ కశ్యపశ్వ్యవనస్తథా
కావ్యుడు, బృహస్పతి, కశ్యపుడు, వ్యవనుడు కూడా ఉన్నారు.
కర్దమో విశ్రవాః శక్తిర్వాలఖిల్యాస్తథార్వతః
కర్దముడు, విశ్రవాసు, శక్తి, వాలఖిల్యులు కూడా ఉన్నారు.
ఋషిపుత్రానృ షీకాంస్తు గర్భోత్పన్నాన్నిబోధత
ఋషుల కుమారులు, గర్భంలో పుట్టినవారి గురించి ఇప్పుడు వినండి.
ఋషిదీర్ఘతమాశ్చైవ బృహదుక్థః శరద్వతః
ఋషిదీర్ఘతమాస్, బృహదుక్థుడు, శరద్వతుడు ఉన్నారు.
దధీచః శంశపాశ్చైవ రాజా వైశ్రవణస్తథా
దధీచి, శంశప, రాజు వైశ్రవణుడు కూడా ఉన్నారు.
ఈశ్వరా ఋషయశ్చైవ ఋషికాశ్చైవ తే స్మృతాః
వారు ఈశ్వరులు, ఋషులు, ఋషికలు అని గుర్తించబడ్డారు.
భృగుః కావ్యః ప్రచేతాశ్చ ఋచీకో హ్యాత్మవానపి
భృగువు, కావ్యుడు, ప్రచేతసుడు, ఆత్మవంతుడైన ఋచీకుడు ఉన్నారు.
ఆర్ష్టిషేణో యుధాజిచ్చ వీతహవ్యసువర్చసౌ
ఆర్ష్టిషేణుడు, యుధాజిత్, వీతహవ్యుడు, సువర్చసుడు ఉన్నారు.
ఏకోనవిశతిర్హ్యేతేభృగవో మన్త్రవాదితః
ఇవాళ్లలో పద్దెనిమిది మంది భృగువులు, మంత్రజ్ఞులుగా ప్రసిద్ధి పొందారు.
ఋతవాకస్తథా గర్గః శినిః సంకృతిరేవ చ
ఋతవాకుడు, గర్గుడు, శినిడు, సంకృతి కూడా ఉన్నారు.
యువనాశ్వః పౌరకుత్సస్త్రసద్దస్యుశ్చ దస్యుమాన్
యువనాశ్వుడు, పౌరుకుత్సుడు, త్రసద్దస్యుడు, దస్యుమాన్ ఉన్నారు.
వృషాదర్భో విరూపాశ్వః కణ్వశ్చైవాథ ముద్గలః
వృషాదర్భుడు, విరూపాశ్వుడు, కణ్వుడు, ముద్గలుడు ఉన్నారు.
అయాస్యశ్చక్రవర్త్తీ చవామదేవస్తథైవ చ
అయాస్యుడు, చక్రవర్తి, వామదేవుడు కూడా ఉన్నారు.