దానం సత్యం తపో జ్ఞానం విద్యేజ్యా వ్రజనం దయా
దానం, సత్యం, తపస్సు, జ్ఞానం, విద్య, యజ్ఞం, తీర్థయాత్ర, దయ—
శిష్టా యస్మాచ్చరన్త్యేనం మనుః సప్తర్షయస్తు వై
శ్రేష్ఠులు, మనువు, సప్తర్షులు ఇవన్నీ ఆచరిస్తారు కాబట్టి—
విజ్ఞేయః శ్రవణాచ్ఛ్రౌతః స్మరణాత్స్మార్త్త ఉచ్యతే
వినిపించడంవల్ల తెలిసినదాన్ని శ్రౌతమని, గుర్తు పెట్టుకున్నదాన్ని స్మార్తమని అంటారు.
ప్రత్యఙ్గాని చ వక్ష్యామి ధర్మస్యేహ తు లక్షణమ్
ఇప్పుడు ధర్మానికి సంబంధించిన ఉపాంగాలు, లక్షణాలు వివరంగా చెబుతాను.
యథా భూతప్రవాదస్తు ఇత్యేతత్సత్యలక్షణమ్
వాస్తవంగా ఉన్నదాన్ని చెప్పడమే సత్యానికి లక్షణం.
ఇత్యేతత్తపసో రూపం సుఘోరం సుదురా సదమ్
ఇదే తపస్సు స్వరూపం — చాలా గాఢంగా, తట్టుకోలేనంత కఠినంగా ఉంటుంది.
ఋత్విజాం దక్షిణానాం చ సంయోగో యజ్ఞ ఉచ్యతే
ఋత్వికులు, దక్షిణలు కలిసినప్పుడు దానిని యజ్ఞమని అంటారు.
ప్రవర్త్తన్తే సమా దృష్టిః కృత్స్నాప్యేషా దయా స్మృతా
అందరినీ సమానంగా చూడడమే దయగా గుర్తించబడింది.
వాఙ్మనఃకర్మభిర్వేత్తి తితిక్షైషా క్షమా స్మృతా
మాట, మనస్సు, చేతలతో సహించడమే సహనంగా పిలవబడుతుంది.
పరస్వానామనాదానమలోభ ఇతి కీర్త్యతే
ఇతరుల సంపదను ఆశించకపోవడమే లోభం కానిదని అంటారు.
నివృత్తిర్బ్రహ్మచర్యం తదచ్ఛిద్రం తప ఉచ్యతే
నిగ్రహం, బ్రహ్మచర్యం నిరంతరం పాటించడమే తపస్సు అని అంటారు.
మిథ్యా న సంప్రవర్త్తన్తే శామస్యైతత్తు లక్షమమ్
అసత్యం కలగకపోవడమే శాంతికి లక్షణం.
న క్రుద్ధ్యేత ప్రతిహతః స జితాత్మా విభావ్యతే
ఎంత ప్రేరేపించినా కోపపడని వాడే ఆత్మనిగ్రహాన్ని సాధించినవాడిగా గుర్తించబడతాడు.
తత్తద్గుణవతే దేయమిత్యేతద్దానలక్షణమ్
యోగ్యులైన వారికి దానం చేయడమే దానానికి లక్షణం.
తత్ర నైశ్రేయసం జ్యేష్ఠం కనిష్ఠం స్వార్థసిద్ధయే
ఇవన్నిటిలో పరమశ్రేయస్సు కోసం ఉన్నదే ఉత్తమం, స్వార్థ సాధన కోసం ఉన్నదే కనిష్ఠం.
శ్రుతిస్మృతిభ్యాం విహితో ధర్మో వర్మాశ్రమాత్మకః
వేదాలు, స్మృతులు చెప్పిన విధంగా వర్ణాశ్రమ ధర్మమే ధర్మానికి స్వరూపం.
అప్రద్వేషోహ్యని ష్టేషు తథేష్టస్యాభినన్దనమ్
ఇష్టంలేని వారిని ద్వేషించకపోవడం, ఇష్టమైన వారిని ఆనందించడమే చెప్పబడింది.
సంన్యాసః కర్మణాం న్యాసః కృతానామకృతైః సహ
సంయాసం అంటే చేసిన పనులను, చేయని పనులను వదిలిపెట్టడమే.
వ్యక్తా యే విశేషాస్తే వికారే ఽస్మిన్నచేతనే
ఇక్కడ కనిపించే అన్ని భేదాలు, చైతన్యం లేని పదార్థంలో మార్పులే.
ప్రత్యఙ్గానాం తు ధర్మస్య త్విత్యేతల్లక్షణం స్మృతమ్
ఇవే ధర్మానికి ఉపాంగాల లక్షణాలుగా గుర్తించబడ్డాయి.
అత్ర వో వర్ణయిష్యామి విధిం మన్వన్తరస్య యః
ఇక్కడ మన్వంతరానికి సంబంధించిన విధానాన్ని మీకు వివరించబోతున్నాను.
ప్రతిమన్వన్తరే చైవ శ్రుతిరన్యా విధీయతే
ప్రతి మన్వంతరంలో వేర్వేరు సంప్రదాయాలు ఏర్పడతాయి.
ఆభూతసంప్లవస్యాపి వర్జ్యైకం శతరుద్రియమ్
ప్రపంచ ప్రళయంలో కూడా శతరుద్రియమే మినహాయించబడుతుంది.
ద్రవ్యస్తోత్రం గుణస్తోత్రం ఫలస్తోత్రం తథైవ చ
పదార్థాలకు, లక్షణాలకు, ఫలితాలకు సంబంధించిన స్తోత్రాలు ఉన్నాయి.
మన్వన్తరేషు సర్వేషు యథా దేవా భవన్తి యే
ప్రతి మన్వంతరంలో దేవతలు ఎలా ఉంటారో అలా అవుతారు.
ఏవం మన్త్రగణానాం తు సముత్పత్తిశ్చతుర్విధా
ఇలాగే మంత్ర సమూహాల ఉత్పత్తి నాలుగు విధాలుగా జరుగుతుంది.
ఋషీణాం తప్యతాముగ్రం తపః పరమదుష్కరమ్
ఋషులు తీవ్రమైన, అత్యంత కఠినమైన తపస్సు ఆచరిస్తారు.
అసంతోషాద్భయా ద్దుఃఖాత్సుఖాచ్ఛోకాచ్చ పఞ్చధా
అసంతృప్తి, భయం, బాధ, సుఖం, శోకం—ఈ ఐదు కారణాల వల్ల.
ఋషీణాం యదృషిత్వం హి తద్వక్ష్యామీహ లక్షణైః
ఋషుల ఋషిత్వ లక్షణాలను ఇప్పుడు మీకు వివరించబోతున్నాను.
అతస్త్వృషీణాం వక్ష్యామి తత్ర హ్యార్షసముద్భవమ్
అందుకే, అక్కడ ఋషుల ఉద్భవాన్ని నేను వివరించబోతున్నాను.