సమ్యగ్వినీతా ఋజవస్తానాచార్యాన్ప్రజక్షతే
సరైన విధంగా శిక్షణ పొందినవారు, నేరుగా నడిచే వారు గురువులని పిలవబడతారు.
ఆచినోతి చ శాస్త్రాణి ఆచార్యస్తేన చోచ్యతే
వేదాలు, శాస్త్రాలు సేకరించే వాడిని కూడా అందుకే గురువని అంటారు.
దారాగ్నిహోత్రసమ్బన్ధాద్ద్విధా శ్రౌతస్య లక్షణమ్
భార్య, అగ్నిహోత్రంతో సంబంధం వల్ల వేదకర్మకు రెండు లక్షణాలు ఉంటాయని చెప్పబడింది.
పూర్వేభ్యో వేదయిత్వేహ శ్రౌతం సప్తర్ష యో ఽబ్రువన్
ఇక్కడ సప్తర్షులు పూర్వీకుల నుంచి వేదకర్మలు తెలుసుకుని వాటిని ప్రకటించారు.
మన్వన్తరస్యాతీతస్య స్మృత్వాచారాన్మనుర్జగౌ
పూర్వ మను అంతరాల ఆచారాలను గుర్తుచేసుకుని, మనువు వాటిని ప్రకటించాడు.
స ఏష వివిధో ధర్మః శిష్టాచార ఇహోచ్యతే
ఇలా, ఈ విభిన్నమైన ధర్మాన్ని ఇక్కడ శ్రేష్ఠుల ఆచారమని అంటారు.
మన్వన్తరేషు యే శిష్టా ఇహ తిష్ఠన్తి ధార్మికాః
మను అంతరాలలో ధర్మబద్ధంగా ఉండే శ్రేష్ఠులు ఇక్కడ నివసిస్తారు.
ధర్మార్థం యే చ తిష్ఠన్తి తాఞ్ఛిష్టాన్వై ప్రచక్షతే
ధర్మార్థం కోసం ఇక్కడ ఉండే వారిని కూడా నిజంగా శ్రేష్ఠులని పిలుస్తారు.
తైః శిష్టైశ్చరితో ధర్మః సమ్యగేవ యుగే యుగే
ఆ శ్రేష్ఠులు ఆచరించిన ధర్మం ప్రతి యుగంలోనూ సరిగానే ఉంటుంది.
శిష్టైరాచర్యతే యస్మాన్మనునా చ పునః పునః
శ్రేష్ఠులు, మనువు పునఃపునః ఆచరించేవారు కాబట్టి,
దానం సత్యం తపో జ్ఞానం విద్యేజ్యా వ్రజనం దయా
దానం, సత్యం, తపస్సు, జ్ఞానం, విద్య, యజ్ఞం, తీర్థయాత్ర, దయ—
శిష్టా యస్మాచ్చరన్త్యేనం మనుః సప్తర్షయస్తు వై
శ్రేష్ఠులు, మనువు, సప్తర్షులు ఇవన్నీ ఆచరిస్తారు కాబట్టి—
విజ్ఞేయః శ్రవణాచ్ఛ్రౌతః స్మరణాత్స్మార్త్త ఉచ్యతే
వినిపించడంవల్ల తెలిసినదాన్ని శ్రౌతమని, గుర్తు పెట్టుకున్నదాన్ని స్మార్తమని అంటారు.
ప్రత్యఙ్గాని చ వక్ష్యామి ధర్మస్యేహ తు లక్షణమ్
ఇప్పుడు ధర్మానికి సంబంధించిన ఉపాంగాలు, లక్షణాలు వివరంగా చెబుతాను.
యథా భూతప్రవాదస్తు ఇత్యేతత్సత్యలక్షణమ్
వాస్తవంగా ఉన్నదాన్ని చెప్పడమే సత్యానికి లక్షణం.
ఇత్యేతత్తపసో రూపం సుఘోరం సుదురా సదమ్
ఇదే తపస్సు స్వరూపం — చాలా గాఢంగా, తట్టుకోలేనంత కఠినంగా ఉంటుంది.
ఋత్విజాం దక్షిణానాం చ సంయోగో యజ్ఞ ఉచ్యతే
ఋత్వికులు, దక్షిణలు కలిసినప్పుడు దానిని యజ్ఞమని అంటారు.
ప్రవర్త్తన్తే సమా దృష్టిః కృత్స్నాప్యేషా దయా స్మృతా
అందరినీ సమానంగా చూడడమే దయగా గుర్తించబడింది.
వాఙ్మనఃకర్మభిర్వేత్తి తితిక్షైషా క్షమా స్మృతా
మాట, మనస్సు, చేతలతో సహించడమే సహనంగా పిలవబడుతుంది.
పరస్వానామనాదానమలోభ ఇతి కీర్త్యతే
ఇతరుల సంపదను ఆశించకపోవడమే లోభం కానిదని అంటారు.
నివృత్తిర్బ్రహ్మచర్యం తదచ్ఛిద్రం తప ఉచ్యతే
నిగ్రహం, బ్రహ్మచర్యం నిరంతరం పాటించడమే తపస్సు అని అంటారు.
మిథ్యా న సంప్రవర్త్తన్తే శామస్యైతత్తు లక్షమమ్
అసత్యం కలగకపోవడమే శాంతికి లక్షణం.
న క్రుద్ధ్యేత ప్రతిహతః స జితాత్మా విభావ్యతే
ఎంత ప్రేరేపించినా కోపపడని వాడే ఆత్మనిగ్రహాన్ని సాధించినవాడిగా గుర్తించబడతాడు.
తత్తద్గుణవతే దేయమిత్యేతద్దానలక్షణమ్
యోగ్యులైన వారికి దానం చేయడమే దానానికి లక్షణం.
తత్ర నైశ్రేయసం జ్యేష్ఠం కనిష్ఠం స్వార్థసిద్ధయే
ఇవన్నిటిలో పరమశ్రేయస్సు కోసం ఉన్నదే ఉత్తమం, స్వార్థ సాధన కోసం ఉన్నదే కనిష్ఠం.
శ్రుతిస్మృతిభ్యాం విహితో ధర్మో వర్మాశ్రమాత్మకః
వేదాలు, స్మృతులు చెప్పిన విధంగా వర్ణాశ్రమ ధర్మమే ధర్మానికి స్వరూపం.
అప్రద్వేషోహ్యని ష్టేషు తథేష్టస్యాభినన్దనమ్
ఇష్టంలేని వారిని ద్వేషించకపోవడం, ఇష్టమైన వారిని ఆనందించడమే చెప్పబడింది.
సంన్యాసః కర్మణాం న్యాసః కృతానామకృతైః సహ
సంయాసం అంటే చేసిన పనులను, చేయని పనులను వదిలిపెట్టడమే.
వ్యక్తా యే విశేషాస్తే వికారే ఽస్మిన్నచేతనే
ఇక్కడ కనిపించే అన్ని భేదాలు, చైతన్యం లేని పదార్థంలో మార్పులే.
ప్రత్యఙ్గానాం తు ధర్మస్య త్విత్యేతల్లక్షణం స్మృతమ్
ఇవే ధర్మానికి ఉపాంగాల లక్షణాలుగా గుర్తించబడ్డాయి.