న క్రుధ్యన్తి న త్దృష్యన్తి జితాత్మానస్తు తే స్మృతాః
తమను జయించుకున్న వారు కోపపడరు, అలాంటి కోపాన్ని మనం చూడం కూడా. ఇలాంటి వారు ఎప్పుడూ గుర్తించబడతారు.
బ్రహ్మక్షత్రవిశో యస్మాద్యుక్తాస్తస్మా ద్ద్విజాతయః
బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు ఒకటిగా కలిసుండడమే కారణంగా వారిని ద్విజులు అని పిలుస్తారు.
శ్రౌతస్మార్తస్య ధర్మస్య జ్ఞానాద్ధర్మజ్ఞ ఉచ్యతే
వేదధర్మం, స్మృతిధర్మం రెండింటినీ బాగా తెలిసినవారిని ధర్మాన్ని తెలిసినవారు అంటారు.
గృహాణాం సాధనాచ్చైవ గృహస్థః సాధురుచ్యతే
ఇల్లాలుగా ఉండే విధానాన్ని పాటించేవారిని మంచి గృహస్థుడు అని అంటారు.
యతమానో యతిః సాధుః స్మృతో యోగస్య సాధనాత్
యోగ సాధన కోసం యత్నించే వాని నిశ్ఛలతను కలిగిన వాడని, సద్గుణుడని అంటారు.
గృహస్థో బ్రహ్మచారీ చ వానప్రస్థో యతిస్తథా
ఇంటి వాడు, విద్యార్థి, అరణ్యవాసి, అలాగే తపస్వి—
అయం ధర్మో హ్యయం నేతి విన్దతే భిన్నదర్శనాః
ఇది ధర్మం, ఇది కాదు అని వేర్వేరు అభిప్రాయాలు కలవారు తారతమ్యంగా నిర్ణయిస్తారు.
కుశలాకుశలం కర్మ ధర్మాధర్మావిహ స్మృతామ్
ఇక్కడ పనులు శ్రేయస్కరమైనవి, అశ్రేయస్కరమైనవి, ధర్మమైనవి, అధర్మమైనవి అని చెప్పబడతాయి.
అధారణామహత్త్వే చ అధర్మ ఇతి చోచ్యతే
ఆధారం లేకపోవడం, గొప్పదనం లేకపోవడం ఉన్నప్పుడు అది అధర్మమని అంటారు.
అధర్మశ్చానిష్టఫలోహ్యాచార్యైరుపదిశ్యతే
అధర్మం అనిష్ట ఫలితాన్ని ఇస్తుందని గురువులు బోధిస్తారు.
సమ్యగ్వినీతా ఋజవస్తానాచార్యాన్ప్రజక్షతే
సరైన విధంగా శిక్షణ పొందినవారు, నేరుగా నడిచే వారు గురువులని పిలవబడతారు.
ఆచినోతి చ శాస్త్రాణి ఆచార్యస్తేన చోచ్యతే
వేదాలు, శాస్త్రాలు సేకరించే వాడిని కూడా అందుకే గురువని అంటారు.
దారాగ్నిహోత్రసమ్బన్ధాద్ద్విధా శ్రౌతస్య లక్షణమ్
భార్య, అగ్నిహోత్రంతో సంబంధం వల్ల వేదకర్మకు రెండు లక్షణాలు ఉంటాయని చెప్పబడింది.
పూర్వేభ్యో వేదయిత్వేహ శ్రౌతం సప్తర్ష యో ఽబ్రువన్
ఇక్కడ సప్తర్షులు పూర్వీకుల నుంచి వేదకర్మలు తెలుసుకుని వాటిని ప్రకటించారు.
మన్వన్తరస్యాతీతస్య స్మృత్వాచారాన్మనుర్జగౌ
పూర్వ మను అంతరాల ఆచారాలను గుర్తుచేసుకుని, మనువు వాటిని ప్రకటించాడు.
స ఏష వివిధో ధర్మః శిష్టాచార ఇహోచ్యతే
ఇలా, ఈ విభిన్నమైన ధర్మాన్ని ఇక్కడ శ్రేష్ఠుల ఆచారమని అంటారు.
మన్వన్తరేషు యే శిష్టా ఇహ తిష్ఠన్తి ధార్మికాః
మను అంతరాలలో ధర్మబద్ధంగా ఉండే శ్రేష్ఠులు ఇక్కడ నివసిస్తారు.
ధర్మార్థం యే చ తిష్ఠన్తి తాఞ్ఛిష్టాన్వై ప్రచక్షతే
ధర్మార్థం కోసం ఇక్కడ ఉండే వారిని కూడా నిజంగా శ్రేష్ఠులని పిలుస్తారు.
తైః శిష్టైశ్చరితో ధర్మః సమ్యగేవ యుగే యుగే
ఆ శ్రేష్ఠులు ఆచరించిన ధర్మం ప్రతి యుగంలోనూ సరిగానే ఉంటుంది.
శిష్టైరాచర్యతే యస్మాన్మనునా చ పునః పునః
శ్రేష్ఠులు, మనువు పునఃపునః ఆచరించేవారు కాబట్టి,
దానం సత్యం తపో జ్ఞానం విద్యేజ్యా వ్రజనం దయా
దానం, సత్యం, తపస్సు, జ్ఞానం, విద్య, యజ్ఞం, తీర్థయాత్ర, దయ—
శిష్టా యస్మాచ్చరన్త్యేనం మనుః సప్తర్షయస్తు వై
శ్రేష్ఠులు, మనువు, సప్తర్షులు ఇవన్నీ ఆచరిస్తారు కాబట్టి—
విజ్ఞేయః శ్రవణాచ్ఛ్రౌతః స్మరణాత్స్మార్త్త ఉచ్యతే
వినిపించడంవల్ల తెలిసినదాన్ని శ్రౌతమని, గుర్తు పెట్టుకున్నదాన్ని స్మార్తమని అంటారు.
ప్రత్యఙ్గాని చ వక్ష్యామి ధర్మస్యేహ తు లక్షణమ్
ఇప్పుడు ధర్మానికి సంబంధించిన ఉపాంగాలు, లక్షణాలు వివరంగా చెబుతాను.
యథా భూతప్రవాదస్తు ఇత్యేతత్సత్యలక్షణమ్
వాస్తవంగా ఉన్నదాన్ని చెప్పడమే సత్యానికి లక్షణం.
ఇత్యేతత్తపసో రూపం సుఘోరం సుదురా సదమ్
ఇదే తపస్సు స్వరూపం — చాలా గాఢంగా, తట్టుకోలేనంత కఠినంగా ఉంటుంది.
ఋత్విజాం దక్షిణానాం చ సంయోగో యజ్ఞ ఉచ్యతే
ఋత్వికులు, దక్షిణలు కలిసినప్పుడు దానిని యజ్ఞమని అంటారు.
ప్రవర్త్తన్తే సమా దృష్టిః కృత్స్నాప్యేషా దయా స్మృతా
అందరినీ సమానంగా చూడడమే దయగా గుర్తించబడింది.
వాఙ్మనఃకర్మభిర్వేత్తి తితిక్షైషా క్షమా స్మృతా
మాట, మనస్సు, చేతలతో సహించడమే సహనంగా పిలవబడుతుంది.
పరస్వానామనాదానమలోభ ఇతి కీర్త్యతే
ఇతరుల సంపదను ఆశించకపోవడమే లోభం కానిదని అంటారు.