సర్గే సర్గే తథా భేదా ఉత్పద్యన్తే తథైవ తు
ప్రతి సృష్టిలో కూడా, అలాగే వేర్వేరు తేడాలు పుట్టుకొస్తుంటాయి.
మన్వన్తరాణాం సర్వేషామేతదేవ తు లక్షణమ్
ఇది అన్ని మన్వంతరాల లక్షణం.
తథా న సంతిష్ఠతి జీవలోకః క్షయోదయాభ్యాం పరివర్త్తమానః
ఇలా, జీవుల లోకం ఎప్పుడూ ఒకేలా ఉండదు; అది ఎప్పటికప్పుడు క్షయం, ఉద్భవం వల్ల మారుతూ ఉంటుంది.
ఇత్యేత ల్లక్షణం ప్రోక్తం యుగానాం వై సమాసతః
ఇలా యుగాల లక్షణాలు సంక్షిప్తంగా చెప్పబడినవి.
మన్వన్తరేణ చైకేన సర్వాణ్యేవాన్తరాణి వై
ఒక మన్వంతరం ద్వారా అన్నీ మధ్యకాలాలు కూడా కలిగి ఉంటాయి.
అనాగతేషు తద్వచ్చ తర్కః కార్యో విజానతా
ఇంకా రానున్న వాటికీ ఇదే విధంగా, జ్ఞానులు తగిన విధంగా ఆలోచించాలి.
తుల్యాభిమానినః సర్వే నామరూపైర్భవన్త్యుత
ఒకే రీతిగా గౌరవం పొందినవారు అందరూ పేర్లు, రూపాలతో ఉంటారు.
ఋషయో మనవశ్చైవ సర్వే తుల్యాః ప్రయోజనైః
మహర్షులు, మనువులు కూడా అందరూ ఒకే లక్ష్యంతో సమానంగా ఉంటారు.
యుగస్వభావాంశ్చ తథా విధత్తే వై సదా ప్రభుః
ప్రభువు యుగాల స్వభావాన్ని ఎప్పుడూ తగినట్లు స్థాపిస్తాడు.
విస్తరేణానుపూర్వ్యా చ స్థితిం వక్ష్యే యుగేష్విహ
ఇక్కడ యుగాలలో స్థితిని వరుసగా, విస్తారంగా వివరించబోతున్నాను.
ఆసురీ సర్పగాన్ధర్వా పైశాచీ యక్షరాక్షసీ
అసురి, సర్ప, గంధర్వ, పిశాచి, యక్ష, రాక్షసి.
పిశాచాసురగన్ధర్వాం యక్షరాక్షసపన్నగాః
పిశాచ, అసుర, గంధర్వ, యక్ష, రాక్షస, సర్పజాతులు.
షణ్ణవత్యఙ్గులో త్సేధో హ్యష్టానాం దేవజన్మనామ్
ఈ ఎనిమిది దేవతా జన్మలకు తొంభై ఆరు వేలి పొడవు ఉంటుంది.
ఏతత్స్వాభావికం తేషాం ప్రమాణమితి కుర్వతే
ఇది వీరి సహజమైన కొలతగా భావిస్తారు.
దేవాసురప్రమాణం తు సప్తసప్తఙ్గులాదసత్
దేవతలు మరియు అసురుల పరిమాణం డబ్బైడు వేల గోళి పరిమాణంగా ఉందని చెబుతారు.
దేవాసురప్రమాణం తు ఉచ్ఛ్రయాత్కలిజైః స్మృతమ్
దేవతలు మరియు అసురుల ఎత్తు కలియుగంలో కూడా ఇదే విధంగా గుర్తించబడింది.
స్వేనాఙ్గులిప్రమాణేన ఊర్ద్ధ్వమాపాదమస్తకాత్
తన సొంత వేలును కొలతగా తీసుకుని, కాళ్ల నుంచి తల వరకు కొలుస్తారు.
సర్వేషు యుగకాలేషు అతీతానాగతేష్విహ
ఇక్కడ గతంలోనూ, భవిష్యత్తులోనూ, అన్ని యుగాలలో ఇదే విధంగా ఉంటుంది.
ఆపాదతలమస్తిష్కో నవతాలో భవేత్తు యః
పాదాల నుంచి తల వరకు శరీరం తొంభై తాళాల పొడవు ఉన్నవాడు,
గవాశ్వహస్తినాం చైవ మహిష స్యావరాత్మనామ్
ఆవులు, గుర్రాలు, ఏనుగులు, రకరకాల మేషాలు, మహిషులు,
షట్సప్తత్యఙ్గులోత్సేధః పశూనాం కకుదస్తు వై
పశువుల కొమ్ము ఎత్తు డబ్బదినాల అరవై ఆరు వేళ్ల ఎత్తు ఉంటుంది.
అఙ్గులానాం సహస్రం తు చత్వారింశాఙ్గులైర్వినా
వెయ్యి వేళ్ల పొడవు నుంచి నలభై వేళ్లు తక్కువగా,
మానుషస్య శరీరస్య సన్నివేశస్తు యాదృశః
మనిషి శరీరం ఎలా ఉండునో ఇదే.
బుద్ధ్యాతిశయయుక్తశ్చ దేవానాం కాయ ఉచ్యతే
దేవతల శరీరానికి అసాధారణమైన బుద్ధి కలిగి ఉంటుంది అని చెబుతారు.
ఇత్యేతే వై పరిక్రాన్తా భావా యే దివ్యమానుషాః
ఇలా దేవతలూ, మనుషుల రూపాలు వివరించబడ్డాయి.
గావో హ్యజావయో ఽశ్వాశ్చ హస్తినః పక్షిణో నగాః
ఆవులు, మేకలు, గుర్రాలు, ఏనుగులు, పక్షులు, చెట్లు కూడా ఉన్నాయి.
దేవస్థానేషు జాయన్తే తద్రూపా ఏవ తే పునః
దేవతల ఆలయాలలో వారు మళ్లీ ఆ రూపాలతోనే జన్మిస్తారు.
తేషాం రూపానురూపైస్తు ప్రమాణైః స్థాణుజఙ్గమైః
వారికి తగినట్లుగా స్థిరమైనవి, చలించేవి కూడా అటువంటి పరిమాణాలతో ఉంటాయి.
అతః శిష్టాన్ప్రవక్ష్యామి సతః సాధూంస్తథైవ చ
ఇప్పుడు మిగతావారిని, అలాగే సద్గుణశీలులను కూడా నేను వివరంగా చెబుతాను.
సాజాత్యాద్బ్రహ్మణస్త్వేతే తేన సన్తః ప్రచక్షతే
ఇవన్నీ బ్రహ్మ నుండి అదే వర్గంలో పుట్టినవే కనుక, వీరిని సద్గుణశీలులు అంటారు.