తజాపి సంచరన్మార్గం సమేన విషమేణ చ
అయినా, తన మార్గంలో సూర్యుడు సమంగా, అసమంగా కూడా కదులుతుంటాడు.
అగస్త్యశ్చరతే తేషాముపరిష్టాజ్జవేన తు
అగస్త్యుడు వాటన్నింటి పైన వేగంగా కదులుతాడు.
దక్షిణే నాగవీథ్యాస్తు లోకాలోకస్య చోత్తరే
దక్షిణం పక్షంగా నాగవీధిలో, లోకాలొక పర్వతానికి ఉత్తరంగా.
పృష్టే యావత్ప్రభా సౌరీ పురస్తాత్సంప్రకాశతే
సూర్యుని కాంతి వెనుక నుంచి ప్రకాశిస్తుంటే, ముందు భాగాన్ని వెలిగిస్తుంది.
యోజనానాం సహస్రాణి దశకం తుచ్ఛ్రితో గిరిః
ఆ పర్వతం పది వేల యోజనాల ఎత్తుకు ఎదిగిఉంటుంది.
నక్షత్రచన్ద్రసూర్యశ్చ గ్రహైస్తారాగణైః సహ
నక్షత్రాలు, చంద్రుడు, సూర్యుడు, గ్రహాలు, తారాగణాలు అన్నీ కలసి ఉంటాయి.
ఏతావానేవ లోకస్తు నిరాలోకస్తతః పరమ్
ఇంతవరకే లోకం; దాని తర్వాత వెలుతురు ఉండదు.
లోకాలోకం తు సంధత్తే యస్మాత్సుర్యపరిగ్రహమ్
సూర్యుని చుట్టూ ఉండే లోకాలొకమే ఆ పరిధిని ఏర్పరుస్తుంది.
ఉషా రాత్రిః స్మృతా విప్రైర్వ్యుష్టిశ్చాపి త్వహః స్మృతమ్
పండితులు ఉదయాన్ని, రాత్రిని వేరు వేరు పేర్లతో పిలుస్తారు. ఉదయం తరువాత వచ్చే కాలాన్ని పగలు అంటారు.
ప్రజాపతినియోగేన శాపస్త్వేషాం దురాత్మనామ్
ప్రజాపతి ఆజ్ఞతో, ఈ దుష్టులు శాపగ్రస్తులయ్యారు.
తిస్రః కోట్యస్తు విఖ్యాతా మన్దేహా నామ రాక్షసాః
మందేహ అనే రాక్షసులు ముప్పది లక్షల మంది ఉన్నారని ప్రసిద్ధి.
తాపయన్తం దురాత్మానః సూర్యమిచ్ఛన్తి ఖాదితుమ్
ఆ దుష్టులు మండుతున్న సూర్యుడిని తినాలని ఆశపడతారు.
తతో బ్రహ్మా చ దేవాశ్చ బ్రాహ్మమాశ్చైవ సత్తమాః
అప్పుడూ బ్రహ్మ, దేవతలు, శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణులు కూడి,
ఓఙ్కారబ్రహ్మసంయుక్తం గాయత్ర్యా చాభిమన్త్రితమ్
ఓంకారంతో కూడిన బ్రహ్మతత్త్వాన్ని గాయత్రీ మంత్రంలో సముపార్జించారు.
తతః పునర్మహాతేజా మహాబలపరాక్రమః
తర్వాత మళ్లీ, అపారమైన తేజస్సు, గొప్ప బలమున్నవాడు,
వాలఖిల్యైశ్చ మునిభిర్ధృతార్చిః సమరీచిభిః
వాలఖిల్య మునులతో పాటు, తేజస్సుతో ప్రకాశించే వారు,
త్రింశత్కలాశ్చాపి భవేన్ముహూర్త్తస్తైస్త్రింశతా రాత్ర్యహనీ సమేతే
ఒక ముహూర్తంలో ముప్పది కలాలు ఉంటాయి. అలాంటి ముప్పది కలిసినప్పుడు రాత్రి, పగలు పూర్తవుతాయి.
హ్రాసవృద్ధీ త్వహర్భాగైర్దివసానాం యథాక్రమాత్
పగలు భాగాల ప్రకారం, రోజులు తగ్గడం, పెరగడం క్రమంగా జరుగుతాయి.
లేఖాప్రభృత్యథాదిత్యే త్రిముహూర్త్తగతే తు వై
చంద్రుడు మొదటి లేఖా నుంచి మూడు ముహూర్తాలు దాటి పోయినప్పుడు,
తస్మాత్ప్రాతస్తనాత్కాలాత్ర్రిముహూర్త్తస్తు సంగవః
ఆ ఉదయం కాలం నుంచి మూడు ముహూర్తాల సమయాన్ని సంగవం అంటారు.
తస్మాన్మధ్యన్దినాత్కాలాదపరాహ్ణ ఇతి స్మృతః
ఆ మధ్యాహ్నం కాలం నుంచి వచ్చే సమయాన్ని అపరాహ్నం అంటారు.
అపరాహ్ణే వ్యతీతే తు కాలః సాయాహ్న ఉచ్యతే
అపరాహ్నం ముగిసిన తర్వాత వచ్చే కాలాన్ని సాయంకాలం అంటారు.
దశపఞ్చముహూర్త్త వై హ్యహర్వైషువతం స్మృతమ్
పదవ మరియు ఐదవ ముహూర్తాలు, విషువత్కాలంలో పగలు అని భావిస్తారు.
అహస్తు గ్రసతే రాత్రిం రాత్రిశ్చ గ్రసతే త్వహః
పగలు రాత్రిని మింగుతుంది, అలాగే రాత్రి కూడా పగలును మింగుతుంది.
అహోరాత్రే కలాశ్చైవ సమం సోమః సమశ్నుతే
పగలు, రాత్రి కలాలలో చంద్రుడు సమానంగా భాగం పొందుతాడు.
ద్వౌచ పక్షౌభవేన్మాసో ద్వౌమాసావర్కజావృతుః
ఒక నెల రెండు పక్షాలుగా ఉంటుంది. రెండు నెలలు కలిస్తే ఒక ఋతువు అవుతుంది.
నిమేషా విద్యుతశ్చైవ కాష్టాస్తా దశ పఞ్చ చ
నిమిషం, విద్యుత్, అలాగే కాష్ఠలు కలిపి పద్దెనిమిది ఉంటాయి.
సప్తైకా ద్వ్యధికా త్రిశన్మాత్రా షటత్రింశదుత్తరా
ఏడు, ఒకటి, రెండు కలిపి ముప్పైయేడు మాత్రలు ఉంటాయి.
చత్వారి శత్సహస్రాణి శతాన్యష్టౌ చ విద్యుతః
నాలుగు వేల ఎనిమిది వందల విద్యుత్లు ఉంటాయి.
చత్వార్యేవ శతాన్యాహుర్విద్యుతే ద్వే చ సంయుతే
నాలుగు వందల రెండు విద్యుత్లు కలిపి ఉంటాయని చెబుతారు.