ఋక్సామయజుషాం యోనిః పఞ్చానాం పతిరీశ్వరః
ఋగ్వేదం, సామవేదం, యజుర్వేదానికి మూలమైనవాడు, ఐదింటికి అధిపతి, పరమేశ్వరుడు.
ప్రోక్తః సంవత్సరశ్చేతి సూర్య చోనిర్మనీషిభిః
మహర్షులు ఆయనను సంవత్సరంగా, సూర్యుడిగా కూడా పేర్కొన్నారు.
గ్రహనక్షత్రశీతోష్ణవర్షాయుః కర్మణాం తథా
గ్రహాలు, నక్షత్రాలు, చలిని, వేడిని, వర్షాన్ని, ఆయుష్షును, క్రియలను ఆయన నిర్వహిస్తాడు.
వైకారికః ప్రసన్నాత్మా బ్రహ్మపుత్రః ప్రజాపతిః
ఆయన మనస్సుతో కూడినవాడు, ప్రశాంత స్వభావుడు, బ్రహ్మకు కుమారుడు, ప్రజలకు అధిపతి.
ఆదిత్యః సవితా భానుర్జీవనో బ్రహ్మసత్కృతః
ఆయన ఆదిత్యుడు, సవిత, భాను, ప్రాణదాత, బ్రహ్మ ద్వారా గౌరవింపబడినవాడు.
తారాభిమానీ విజ్ఞేయో ద్వితీయః పరివత్సరః
ఆయన నక్షత్రాధిపతి, రెండవ పరివత్సరుడిగా ప్రసిద్ధుడు.
ఆజీవః సర్వభూతానాం యోగక్షేమకృదీశ్వరః
ప్రతి జీవికి జీవనాధారం, యోగక్షేమాన్ని కలిగించేవాడు, పరమేశ్వరుడు.
తిథీనాం పర్వసంధీనాం పూర్ణిమాదర్శయోరపి
తిథులు, పర్వసంధులు, పౌర్ణమి, అమావాస్యలకు ఆయన అధిపతి.
తస్మాత్స పితృమాన్సోమః స్మృత ఇఙ్వత్సరాత్మకః
అందుకే సోముడు పితృవంతుడు, సంవత్సరరూపుడిగా గుర్తించబడ్డాడు.
కర్మభిః ప్రాణినాం లోకే సర్వచేష్టాప్రవర్తకః
ప్రాణుల క్రియల ద్వారా లోకంలోని అన్ని చర్యలకు ఆయన కారణుడు.
సమానకాలకరణక్రియాః సంపాదయన్నపి
సమానమైన కాలాన్ని కలిగించే కార్యాలను ఆయన నిర్వహిస్తాడు.
వర్త్తతే చోపకారైర్యస్తనుభిః సప్తసప్తభిః
తన ఏడు రూపాల ద్వారా ఉపకారకమైన కార్యాలతో ఆయన స్థితిచేస్తాడు.
యోనిరగ్నేరపాం భూమే రవేశ్చన్ద్రమసశ్చయః
అగ్ని, నీరు, భూమి, సూర్యుడు, చంద్రుడు — వీటికి ఆయన మూలము.
అహోరాత్రకరస్తస్మాత్స వాయురనువత్సరః
పగలు, రాత్రిని సృష్టించేవాడు; అందువల్ల వాయువు అనువత్సరుడని అంటారు.
పితరః సర్వలోకానాం లోకాత్మానః ప్రకీర్త్తితాః
ప్రపంచాల పితృదేవతలు, లోకాల ఆత్మలుగా చెప్పబడ్డారు.
ఋషిర్విప్రా మహాదేవో భూతాత్మా ప్రపితామహః
ఋషి, బ్రాహ్మణుడు, మహాదేవుడు, భూతాత్మ, ప్రపితామహుడు.
ఆత్మావేశేన భూతానామఙ్గప్రత్యఙ్గసంభవః
ఆయన భూతాలలో ప్రవేశించి, అవి అవయవాలుగా, ఉపఅవయవాలుగా అవతరిస్తాడు.
సూర్య్యశ్చ చన్ద్రమాశ్చాగ్నిర్వాయూ రుద్రస్తథైవ చ
సూర్యుడు, చంద్రుడు, అగ్ని, వాయువు, అలాగే రుద్రుడు కూడా ఆయనే.
రుద్రః ప్రవిష్టో భగవాఞ్జగత్యస్మిన్స్వతేజసా
భగవంతుడు రుద్రుడు తన స్వంత తేజంతో ఈ లోకంలో ప్రవేశించాడు.
తతస్తస్య తు వీర్యేణ లోకానుగ్రహకారకమ్
ఆయన శక్తితో లోకాలందరికీ మేలు కలిగించాడు.
తస్మాద్వై సర్వథా రుద్రస్తద్విద్వద్భిరభీజ్యతే
అందువల్ల, జ్ఞానులు ఎప్పుడూ రుద్రుని ఇలా పూజించాలి.
భావనః సర్వభూతానాం సర్వాత్మా నీలలోహితః
అతడే అన్ని జీవులకూ కారణమైనవాడు, అందరిలోనూ ఉన్నవాడు, నీలం-ఎరుపు వర్ణంతో ఉన్నవాడు.
ప్రజాపతిముఖైర్దేవైః సమ్యగిష్టఫలార్థిభిః
ప్రజాపతి మొదలైన దేవతలు, యజ్ఞఫలితాన్ని కోరుతూ,
ఇజ్యతే భగవాన్ యస్మాత్తస్మార్త్ర్యంబక ఉచ్యతే
భగవంతుణ్ణి పూజిస్తారు. అందుకే ఆయనను త్ర్యంబకుడు అంటారు.
త్ర్యంబకా నామతః ప్రేమ్ణా యోనయస్తా వనస్పతేః
ప్రేమతో త్ర్యంబకుడనే పేరుతో, పవిత్రమైన దర్భా మూలాలు పిలవబడతాయి.
త్రిసాధనః పురోడాశస్త్రికపాలః స వై స్మృతః
అతడే త్రిసాధనుడు, మూడు భాగాల పిండము, మూడు కపాలాలవాడు అని ప్రసిద్ధి.
ఇత్యేతత్పఞ్చవర్షం హి యుగం ప్రోక్తం మనీషిభిః
ఇలా, ఐదు సంవత్సరాల కాలాన్ని యుగంగా పండితులు పేర్కొన్నారు.
సైకః షట్కో విజజ్ఞే ఽథ మధ్వాదిఋతుసంజ్ఞకః
ఆ తరువాత, మధు మొదలైన ఋతువులుగా ప్రసిద్ధి చెందిన ఆరు సమూహాలు ఏర్పడ్డాయి.
నదీవేగ ఇవాసక్తః కాలో ధావతి సంహరన్
నది ప్రవాహంలా కాలం ముందుకు పరుగెత్తుతూ అన్నిటినీ తనలో కలిపేస్తుంది.
బహుత్వాత్పరిసంఖ్యాతుం పుత్ర పౌత్రమనన్తకమ్
వాటిలోని అనేకమంది కుమారులు, మనవళ్లు లెక్కించలేనంత ఎక్కువగా ఉంటారు.