గాత్రేభ్యో జజ్ఞిరే తస్య మనుష్యాసురదేవతాః
ఆయన అవయవాల నుండి మనుషులు, అసురులు, దేవతలు జన్మించారు.
తేషాం నిసర్గః ప్రాగుక్తః సమాసాచ్ఛ్రుయతాం పునః
వారి స్వభావాన్ని ముందే చెప్పాం; ఇప్పుడు మళ్లీ సంక్షిప్తంగా వినండి.
పితృవన్మన్యమానా వై జజ్ఞిరే ఽస్యోపపక్షతః
తమ్మను పితృదేవతలుగా భావించిన వారు ఆయన ప్రక్క నుండి జన్మించారు.
ఋతవః పితరో దేవా ఇత్యేషా వైదికీ శ్రుతిః
ఋతువులు, పితృదేవతలు, దేవతలు — ఇదే వేదంలో చెప్పిన ఉపదేశం.
ఏతే స్వాయంభువే పూర్వముత్పన్నాశ్చాన్తరే శుభే
ఇవన్నీ పూర్వపు స్వాయంభువ మన్వంతరంలో, అలాగే శుభమైన అంతరంలో జన్మించాయి.
అయజ్వానస్తథా తేషామాసన్యే గృహమేధినః
వారిలో కొందరు యజ్ఞాలు చేయని గృహస్థులు అయ్యారు.
యజ్వానస్తేషు యే త్వాసన్పితరః సోమపీథినః
వారిలో యజ్ఞాలు చేసినవారు సోమపాన పితృదేవతలు అయ్యారు.
ఋతవః పితరో దేవాః శాస్త్రే ఽస్మిన్నిశ్చయం గతాః
ఋతువులు, పితృదేవతలు, దేవతలు ఈ గ్రంథంలో స్థిరంగా స్థాపించబడ్డారు.
నభాశ్చైవ నభస్యశ్చ జీవావేతాపుదాత్దృతౌ
నభసు, నభస్యులు అనే జీవులు అపుదాత్దృతుని నుండి ఉద్భవించాయి.
సహశ్చైవ సహస్యశ్చ ఘోరావేతాపుదాత్దృతౌ
సహ, సహస్యులు అనే ఘోరమైన వారు అపుదాత్దృతుని నుండి పుట్టారు.
కాలావస్థాసు షట్స్వేతే మాసాఖ్యా వై వ్యవస్థితాః
కాలంలో ఉన్న ఆరు మాసాల రూపంలో ఇవి స్థిరంగా ఉన్నాయి.
ఋతవో బ్రహ్మణః పుత్రా విజ్ఞేయాస్తే ఽభిమానినః
ఋతువులు బ్రహ్మదేవుని కుమారులుగా తెలుసుకోవాలి; వారు స్వాభిమానంతో ఉంటారు.
స్థానానాం వ్యతిరేకేణ జ్ఞేయాః స్థానాగిమానినః
ప్రత్యేకంగా ప్రతి స్థలానికి అధిపతులు ఉన్నారని తెలుసుకోవాలి.
సంవత్సరాశ్చ స్థానాని కామాఖ్యా హ్యభిమానినామ్
సంవత్సరాలు కూడా స్థలాలుగా, వాటి అధికారం కలిగినవారివిగా భావించాలి.
తత్సతత్త్వాస్తదాత్మానస్తాన్వక్ష్యామి నిబోధత
వాటికి సంబంధించిన నిజమైన స్వరూపాన్ని, తత్త్వాన్ని నేను చెప్పబోతున్నాను. మీరు శ్రద్ధగా వినండి.
నిమేషాశ్చ కలాః కష్ఠా ముహుర్త్తా దివసాః క్షయాః
నిమిషాలు, కలాలు, కష్టాలు, ముహూర్తాలు, పగలు, రాత్రి— ఇవన్నీ కూడా ఉన్నాయి.
ఋతుత్రయం చాప్యయనం ద్వే ఽయనే దక్షిణోత్తరే
మూడు ఋతువులు, అయనాలు, దక్షిణాయనం, ఉత్తరాయనం అనే రెండు అయనాలు కూడా ఉన్నాయి.
ఋతవస్తు నిమేః పుత్రా విజ్ఞేయాస్తే తథైవ షట్
ఋతువులు నిమిషానికి పుత్రులుగా భావించాలి. అలా ఆరు ఋతువులు ఉన్నాయి.
యస్మాచ్చైవార్త్తవేభ్యస్తు జాయన్తే స్థాణు జఙ్గమాః
ఈ ఋతువుల నుంచే స్థావరజంగమమైన అన్ని జీవులు పుట్టాయి.
సమేతాస్తు ప్రసూయన్తే ప్రజాశ్చైవ ప్రజాపతేః
ఈ ఋతువులు కలిసినప్పుడు ప్రజాపతికి సంబంధించిన సంతానం ఉద్భవిస్తుంది.
స్థానేషు స్థానినో హ్యేతే స్థానాత్మానః ప్రకీర్త్తితాః
వీరు తమ తమ స్థలాల్లో స్థిరంగా ఉండి, ఆ స్థలాల స్వరూపంగా పిలవబడతారు.
ప్రజాపతిః స్మృతో యస్తు స తు సంవత్సరో మతః
ప్రజాపతి అని పిలవబడే వాడు సంవత్సరంగా భావించబడతాడు.
ఋతాత్తు ఋతవో యస్మాజ్జజ్ఞిరే ఋతవస్తతః
ఋతువుల నుండి మరికొన్ని ఋతువులు పుడతాయి. అలా ఋతువులన్నీ ఋతువులోంచే ఉద్భవిస్తాయి.
ద్విపదాం చతుష్పదాం చైవ పక్షిణాం సర్వతామపి
రెండు కాళ్లు కలిగినవారు, నాలుగు కాళ్లు కలిగినవారు, పక్షులు, అన్ని జీవులు—
ఋతుత్వమార్తవత్వం చ పితృత్వం చ ప్రకీర్త్తితమ్
ఋతువుగా ఉండటం, ఋతువు స్వరూపం, పితృదేవతల పాత్ర— ఇవన్నీ వివరించబడ్డాయి.
సర్వభూతాని తేభ్యో యదృతుకాలాద్విజజ్ఞిరే
అన్ని జీవులు ఆ ఋతుకాలం నుంచే పుట్టాయి.
మన్వన్తరేష్విహ త్వేతే స్థితాః కాలభిమానినః
ప్రతి మన్వంతరంలో కాలానికి అధిపతులు ఇక్కడ స్థిరంగా ఉంటారు.
స్థానాభిమానినో హ్యేతే తిష్ఠన్తీహ ప్రసంగమాత్
స్థలాలకు అధిపతులైన వారు తమ సంబంధం వల్ల ఇక్కడ నిలిచి ఉంటారు.
జజ్ఞే స్వధాపితృభ్యస్తు ద్వే కన్యే లోకవిశ్రుతే
స్వధా మరియు పితృదేవతల నుంచి లోకాల్లో ప్రసిద్ధి చెందిన రెండు కుమార్తెలు పుట్టారు.
తే ఉభే బ్రహ్మవాదిన్యౌ యోగిన్యౌ చైవ తే ఉభే
ఆ ఇద్దరూ బ్రహ్మం గురించి మాట్లాడేవారు, ఇద్దరూ యోగినిలు కూడా.