వికారలక్షణం తద్వై సో ఽక్షరః క్షరమేతి చ
అది మార్పులకు లోనయ్యే లక్షణంతో ఉంటుంది; అందుకే అది నశించేది, కానీ నశించని దానిని అక్షరం అంటారు.
తస్మాచ్చ కారణాచ్చైవ జ్ఞరమిత్యభిధీయతే
అందువల్ల, కారణం కూడా కావడం వల్ల, దానిని జ్ఞాత అని అంటారు.
దుఃఖత్రాణాత్పునశ్చాపి క్షేత్రమిత్యభిధీయతే
దుఃఖాలకు మూలంగా ఉండటం వల్ల, దానిని క్షేత్రం అని కూడా పిలుస్తారు.
అచేతనత్వాద్విషయస్తద్విధర్మా విభుః స్మృతః
అది చైతన్యం లేనిది, వస్తువు కావడం వల్ల, దానికి భిన్నంగా ఉన్నవాడు వ్యాపకుడు అని గుర్తించబడతాడు.
అక్షరం తేన వాప్యుక్తమ క్షీణత్వాత్తథైవ చ
అందువల్ల, నశించని దానిని కూడా అక్షరం అని అంటారు; అది తగ్గిపోకుండా ఉండటం వల్ల కూడా అలా అంటారు.
పురప్రత్యయికో యస్మాత్పురుషేత్యభిధీయతే
పురాన్ని గుర్తించే జ్ఞానం ఉన్నందువల్ల, దానిని పురుషుడు అని అంటారు.
శుద్ధో నిరఞ్జనాభాసో జ్ఞాతా జ్ఞానవివర్జితః
అది శుద్ధమైనది, మచ్చలేని రూపంలో కనిపించేది, జ్ఞాత అయినా జ్ఞానం లేనిది.
నైర్హేతుకాత్త్వనిర్దేశ్యాదహస్తస్మిన్న విద్యతే
అది కారణం లేనిది, వివరించలేనిది కావడంతో, అందులో చేయి ఉండదు.
ఆత్మప్రత్యయకారిత్వాదన్యూనం వాప్యహేతుకమ్
అది తన స్వీయ జ్ఞానంతో పనిచేస్తుంది; ఇతరుల వల్ల కలిగింది కాదు, తక్కువ కూడా కాదు.
యదా పశ్యతి జ్ఞాతారం శాన్తార్థం దర్శనాత్మకమ్
శాంతి కోసం ఉండే, దర్శన స్వరూపమైన జ్ఞాతను ఎవరైనా చూసినప్పుడు,
విజ్ఞాతా న చ దృశ్యేత వృథక్త్వేనేహ సర్వశః
ఈ లోకంలో జ్ఞాతను పూర్తిగా వేరుగా చూడలేరు.
ప్రకృతౌ కారణే తత్ర స్వాత్మన్యేవోపతిష్ఠతి
ప్రకృతిలోనూ, కారణంలోనూ, అది తనలోనే నిలిచి ఉంటుంది.
ఏకత్వం వా పృథక్వం వా క్షేత్రజ్ఞః పురుషో ఽపి వా
ఏకత్వమైనా, భిన్నత్వమైనా, క్షేత్రజ్ఞుడైనా, పురుషుడైనా,
కర్త్తా వా సో ఽప్యకర్త్తా వా భోక్తా వా భోజ్యమేవ చ
కర్తగా అయినా, అకర్తగా అయినా, అనుభవించేవాడిగా అయినా, అనుభవించదగినదిగా అయినా,
అవాచ్యం తదనాఖ్యానాదగ్రాహ్యం వాదహేతుభిః
అది చెప్పలేనిది, ఎందుకంటే దానికి పేరు పెట్టలేరు, వాదాలతో పట్టుకోలేరు.
నాలప్య వచసా తత్త్వమప్రాప్య మనసా సహ
ఆ తత్వాన్ని మాటలతో వివరించలేరు, మనసుతో కూడా అందుకోలేరు.
వ్యపేతసుఖదుఃఖే చ నిరుద్ధే శాన్తిమాగతే
సుఖం, దుఃఖం లేవని, అంతటా శాంతి కలిగినప్పుడు, మనస్సు పూర్తిగా నియంత్రించబడినప్పుడు,
ఏతౌ సంహారవిస్తారౌ వ్యక్తావ్యక్తౌ తతః పునః
ఈ రెండూ — లయమూ, విస్తారమూ — ప్రత్యక్షమూ, అప్రమేయమూ గా కనిపిస్తాయి; మళ్ళీ,
క్షేత్రజ్ఞాధిష్ఠితం సర్వం పునః సర్గే ప్రవర్త్తతే
అన్ని విషయాలు క్షేత్రజ్ఞుడు నియంత్రిస్తాడు; సృష్టి సమయంలో మళ్ళీ అవన్నీ ప్రారంభమవుతాయి.
అనాదిమాంశ్చ సంయోగో మహాపురుషజః స్మృతః
ఈ కలయిక మహాపురుషుని వల్ల కలుగుతుందని చెబుతారు; దీనికి neither ఆది ఉంది, nor అంతం.
పూర్వం హి తస్యైవ చ బుద్ధిపూర్వం ప్రవర్త్తతే తత్పురుషార్థంమేవ
ముందుగా అది ఆయన బుద్ధి వల్లే ప్రారంభమవుతుంది; అది ఆ పురుషుని కోసమే జరుగుతుంది.
అనాద్యనన్తా హ్యభిమానపూర్వకం విత్రాసయన్తీ జగదభ్యుపైతి
ఆ కలయిక ఆదిలేని, అంతులేని, అహంకారంతో మొదలై, భయాన్ని కలిగిస్తూ జగత్తునంతటా వ్యాపిస్తుంది.
ఉక్తో హ్యస్మింస్తదాత్యన్తం కాలం జ్ఞాత్వా ప్రముచ్యతే
ఇది పూర్తిగా వివరించబడినప్పుడు, పరమకాలాన్ని తెలుసుకుని, మనిషి విముక్తి పొందుతాడు.
విస్తరేణానుపూర్వ్యాచ భూయః కిం వర్త్తయామ్యహమ్
ఇప్పటికే నేను వివరంగా, క్రమంగా చెప్పాను; ఇక నేను ఇంకేమి చెప్పాలి?
ప్రజానాం మనుభిః సార్ద్ధం దేవానామృషిభిః సహ
ప్రజలలో మనువులతో పాటు, దేవతలు, ఋషులతో కలసి,
దైత్యానాం దానవానాం చ యక్షాణామేవ పక్షిణామ్
దైత్యులు, దానవులు, యక్షులు, పక్షులతో కూడి,
విచిత్రాశ్చ కథాయోగా జన్మ చాగ్ర్యమనుత్తమమ్
విచిత్రమైన కథల కలయికలు, అత్యుత్తమమైన, అపూర్వమైన జన్మ,
మనః కర్ణసుఖం సౌతే ప్రీణాత్యమృతసన్నిభమ్
ఓ సౌతి! మనస్సుకు, చెవులకు హర్షం కలిగించే, అమృతంతో సమానమైన ఈ కథ ఆనందాన్ని ఇస్తుంది.
పప్రచ్ఛుః సత్త్రిణః సర్వే పునః సర్గప్రవర్త్తనమ్
అందరు సత్రికులు మళ్ళీ సృష్టి ప్రక్రియను అడిగారు.
బన్ధేషు సంప్రలీనేషు గుణసామ్యే తమోమయే
అన్ని బంధనాలలో లీనమై, గుణ సమత్వంలో, అంధకారంలో మునిగిపోయినప్పుడు,