అత ఊర్ద్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి వైరాగ్యం దోషదర్శనాత్
ఇప్పటి నుంచి దోషాలను గుర్తించడం వల్ల కలిగే విరక్తి గురించి వివరించబోతున్నాను.
అప్రద్వేషో ఽనభిష్వఙ్గః కర్త్తవ్యో దోషదర్శనాత్
దోషాలను తెలుసుకోవడం ద్వారా ద్వేషం లేకుండా, మమకారం లేకుండా ఉండాలి.
ఏవం వైరాగ్యమాస్థాయ శరీరీ నిర్మమో భవేత్
ఇలా విరక్తిని స్వీకరించినవాడు, శరీరధారి మమకారాన్ని వదిలిపోతాడు.
విశుద్ధం కార్యకరణం సత్త్వస్యాతినిషైవయా
తీవ్రమైన విరక్తితో, శుద్ధమైన కార్యాలు, ఇంద్రియాలు కలుగుతాయి.
తతః ప్రయాణకాలే హి దోషైర్నైమిత్తికైస్తథా
ఆ తరువాత, ప్రయాణ సమయంలో కూడా, తటస్థమైన దోషాల వల్ల—
స శరీరముపాశ్రిత్య కృత్స్నాన్దోషాన్రుణద్ధి వై
అతడు శరీరాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని, అన్ని దోషాలను అధిగమిస్తాడు.
శైత్యాత్ప్రకుపితో వాయురూర్ద్ధ్వం తూత్క్రమతే తతః
చలివాతావరణం వల్ల, వాయువు కదిలి పైకి ఎగురుతుంది.
సమాసాత్సంవృతే జ్ఞానే సంచృత్తేషు చ కర్మసు
సంక్షిప్తంగా చెప్పాలంటే, జ్ఞానం మూసుకుపోయినప్పుడు, కర్మలు పూర్తయినప్పుడు—
అష్టాఙ్గప్రణవృత్తిం వై స విచ్యావయతే పునః
అతడు మళ్లీ ప్రాణాల ఎనిమిది విధాల కదలికను కలుగజేస్తాడు.
ఏవం ప్రాణైః పరిత్యక్తో మృత ఇత్యభిధీయతే
ఇలా ప్రాణాలు విడిచిపెట్టినవాడిని, మృతుడని అంటారు.
రఞ్జనం తద్విధేయస్య తే తాన్యో న చ విద్యతే
ఆ రంగు ఆ విషయానికి మాత్రమే చెందుతుంది, నీకు మాత్రం అది లేదు.
శబ్దాద్యే విషయే దోషదృష్టిర్వై పఞ్చలక్షణే
శబ్దం మొదలైన ఐదు విషయాలలో తప్పులనేవి నిజంగా కనిపిస్తాయి.
వైరాగ్యకారణం హ్యేతే ప్రకృతీనాం లయస్య చ
ఇవి వేరుపడే మనస్సుకు, ప్రకృతిలో లయానికి కూడా కారణాలు.
అవ్యక్తాద్యాస్తు విజ్ఞేయా భూతాన్తాః ప్రకృతేర్భవాః
అవ్యక్తం మొదలుకొని భూతాల వరకు ప్రకృతిలోని ఉత్పత్తులు తెలుసుకోవాలి.
వర్ణాశ్రమాణాం ధర్మో ఽయం దేవస్థానేషు కారణమ్
వర్ణాశ్రమ ధర్మం దేవతల స్థలాలలో కారణంగా ఉంటుంది.
ఐశ్వర్యమాణిమాద్యం హి కారణం హ్యష్టలక్షణమ్
ఐశ్వర్యం, అణిమాది లక్షణాలు ఎనిమిది కూడా కారణాలే.
అష్టావేతాని రూపాణి ప్రాకృతాని యథాక్రమమ్
ఈ ఎనిమిది రూపాలు ప్రకృతిసిద్ధంగా వరుసగా ఉంటాయి.
ప్రావృట్కాలే పృథగ్మేఘం పశ్యన్తీవ సచక్షుషః
వర్షాకాలంలో మనం కళ్లతో వేర్వేరు మేఘాలను చూసినట్లు—
ఖాదతశ్చాన్నపానాని యోనీః ప్రవిశతస్తథా
అలాగే మనం అన్నం, నీరు తినడం, గర్భంలో ప్రవేశించడం కూడా—
జీవః ప్రాణస్తథా లిఙ్గం కరణం చ చతుష్టయమ్
జీవుడు, ప్రాణం, లింగశరీరం, నాలుగు ఉపకరణాలు—
వ్యక్తావ్యక్తప్రమాణో ఽయం స వై భుఙ్క్తే తు కృత్స్నశః
వికసితమైనదీ, అవికసితమైనదీ తెలిసినవాడు అన్నీ పూర్తిగా అనుభవిస్తాడు.
ఏవం జ్ఞాత్వా శుచిర్భూత్వా జ్ఞానాద్వై విప్రముచ్యతే
ఇలా తెలుసుకొని పవిత్రుడై, జ్ఞానంతో నిజంగా విముక్తి పొందుతాడు.
యథేష్టం పరినిర్యాతి భిన్నే దేహే సునిర్వృతే
శరీరం విడిపోయి పూర్తిగా నిశ్చలంగా ఉన్నప్పుడు, తన ఇష్టానుసారం వెళ్ళిపోతాడు.
ముక్తో గుణశరీరేణ ప్రణాద్యేన తు సర్వశః
విముక్తుడు, గుణశరీరంతో, ప్రాణధ్వనితో పూర్తిగా స్వేచ్ఛ పొందుతాడు.
జ్ఞానీ చ సర్వసంసారావిజ్ఞశారీరమానసః
జ్ఞాని, అన్ని సంసార బంధాలు లేకుండా, శరీరం లేని వాడు, మనస్సు లేని వాడు.
ప్రకృతిం సత్యమిత్యాహుర్వికారో ఽనృతముచ్యతే
ప్రకృతిని సత్యం అంటారు, మార్పును అసత్యం అంటారు.
అనామరూపం క్షేత్రజ్ఞనామరూపం ప్రచక్షతే
క్షేత్రజ్ఞుడు పేరు, రూపం లేని వాడని అంటారు.
క్షేత్రం ప్రత్యయతే యస్మాత్క్షేత్రజ్ఞః శుభ ఉచ్యతే
క్షేత్రాన్ని గ్రహించేవాడు కాబట్టి, క్షేత్రజ్ఞుడు శుభుడని అంటారు.
క్షేత్రం త్వత్ప్రత్యయం దృష్టం క్షేత్రజ్ఞః ప్రత్యయః సదా
నీ జ్ఞానం ద్వారా ఈ క్షేత్రం కనిపిస్తుంది; క్షేత్రజ్ఞుడు ఎప్పుడూ ఆ జ్ఞానమే.
భోజ్యత్వవిషయత్వాచ్చ క్షేత్రం క్షేత్రవిదో విదుః
అది అనుభవించదగినదిగా, అనుభూతి వస్తువుగా ఉండటం వల్ల, క్షేత్రాన్ని తెలిసినవారు దానిని అలా పిలుస్తారు.