अभिमानात्मको ह्येष भूतादिस्तामसः स्मृतः
महानात्मा तु विज्ञेयः संकल्पो व्यवसायकः
पर्यायवाचकैः शब्दैस्तमाहुस्तत्त्व चिन्तकाः
लीयन्ते गुणसाम्यं तु स्वात्मन्येवावतिष्ठते
इत्येष संयमश्चैव तत्त्वानां कारणैः सह
धर्माधर्मौं तपो ज्ञानं शुभं सत्यानृते तथा
सर्वमेतत्प्रपञ्चस्थं गुणमात्रात्मकं स्मृतम्
प्रकृत्यां चैव तत्सर्वं पुण्यं पापं प्रतिष्ठति
जन्तूनां पापपुण्यं तु प्रकृतौ यत्प्रतिष्ठितम्
योजयन्ते पुनर्देहान्परत्वेन तथैव च
कारणैः स्वैः प्रचीयेते कायत्वेनेह जन्तुभिः
सर्गे च प्रतिसर्गे च संसारे चैव जन्तवः
राजसी तामसी चैव सात्त्विकी चैव वृत्तयः
उर्द्ध्वदेशात्मकं सत्त्वमधोभागात्मकं तमः
इत्येवं परिवर्तन्तेत्रयश्चेतोगुणात्मकाः
अविद्याप्रत्ययारंभा आरभ्यन्ते हि मानवैः
तमसो ऽभिभवाज्जन्तुर्याथातथ्यं न विन्दति
प्राकृतेन च बन्धेन तथ्यावैकारिकेण च
इत्येते वै त्रयः प्रोक्ता बन्धा ह्यज्ञानहेतुकाः
अस्वे स्वमिति च ज्ञानमशुचौ शुचिनिश्चयः
रागद्वेषनिवृत्तिश्च तज्ज्ञानं समुदाहृतम्
कर्म जस्तु पुनर्देहो महादुःखं प्रवर्त्तते
पुनर्भवकरी दुःखात्कर्मणा जायते तृषा
तैलवीडकवज्जीवस्तत्रैव परिवर्त्तते
तं शत्रुमवधार्यैकं ज्ञाने यत्नं समाचरेत्
वैराग्याच्छुध्यते चापि शुद्धः सत्त्वेन मुच्यते
अभिष्वङ्गाय योगः स्याद्विषयेष्ववशात्मनः
दुःखलाभे न तापश्च सुखानुस्मरणं तथा
ब्रह्मादौ स्थावरान्ते वै संसारेह्यादिभौतिके
यस्य चार्षे न प्रमाणं शिष्टाचारं तथैव च