सः, स्वां धर्मपत्नीं चिन्तयन्, आत्मनः सन्ततिं सृजितवान्। तेन सहस्रशः सहस्रशः चर्मवस्त्रधारिणः उत्पादिताः। तस्यैव कृते पिङ्गलाः, शस्त्रधारिणः, कपर्दी, नीलरक्तवर्णाः च निर्मिताः। महान् रूपधारिणः, विकृताः, विश्वरूपसुन्दराः अपि तेन सृजिताः। शतसहस्रबाहवः, स्वर्गभूमिव्योमवासिनः अपि तेन उत्पन्नाः। तेन खादकाः, मांसभक्षः, घृतपायिनः, सोमपायी च सृजिताः। कृशशरीरधारिणः, धनुर्धराः, खड्गचर्मधारिणः अपि तेन निर्मिताः। पठकाः, जपकाः, साधकाः, ध्यानिनः च तेन सृजिताः। विद्वांसः, परमब्रह्मविदः, ब्रह्मदर्शिनः च तेन उत्पादिताः। सर्वभूतानां अदृश्याः, महायोगिनः, अतिबलप्रभाः अपि तेन सृजिताः। रुद्रः तान् उत्तमदेवान् अपि सृजितवान्, ये पूर्वं नाभवन्। न स्थिराणि, न अतिक्रान्तानि भूतानि सृजनीयानि इति निश्चितम्। अमृतभूताः कर्म न कुर्वन्ति इति तेन प्रतिज्ञातम्। ‘‘अहं भूतानि सृजिष्यामि, ते शुभं भूयात्; अहं तिष्ठामि, त्वं सृज, हे प्रभो’’ इति तेन उक्तम्। सहस्रशः सहस्रशः रुद्राः स्वात् उत्पन्नाः। ते रुद्राः भूमौ च व्योमनि च प्रसिद्धाः। ते सर्वदेवसंघैः सह यज्ञेषु भागं गृह्णन्ति। पूज्याः तैः सह, यावदन्त्यकालं अत्र स्थित्वा तिष्ठन्ति। ततः प्रजापतिः भीमं दृष्ट्वा प्रत्युवाच। यदा ब्रह्मा सर्वं अवगच्छत्, तदा सर्वं सञ्जातम्। सः ऊर्ध्वगत्या स्थित्वा, यावत् प्रलयः अभवत्। ज्ञानं, तपः, सत्यम्, ऐश्वर्यं, धर्मः च तेन स्थितम्। सर्वदेवर्षयः, असुरैः सह, तत्र समागताः। सः ऐश्वर्ये देवांश्च, बलात् महाअसुरान् च अतिक्रान्तवान्। भूतानि च व्योम च सृजित्वा, सः सृष्टिं विरमितवान्। महादेवस्य रुद्रस्य, सिद्धर्षिभिः सह, नामानि रूपाणि च विस्तारतः वक्ष्यामि। अन्येषु पूर्वकल्पेषु, अस्मिन्कल्पे च, शृणु। तस्याङ्गात् एकः बालः प्रादुरभूत्, रक्तनीलवर्णः। तं बालं रक्तनीलवर्णं सहसा रुदन्तं दृष्ट्वा— सः उवाच, ‘‘प्रथमं नाम मे दत्त्वा, हे पितामह।’’ ‘‘किं रुदसि, हे बाल?’’ ब्रह्मा तं पप्रच्छ। ‘‘त्वं देवेषु भव इति ख्यातः,’’ इति उक्त्वा अपि सः पुनः अरोदत्। ‘‘तृतीयं नाम मे दत्त्वा,’’ इति सः पुनः उवाच। ‘‘किं रुदसि?’’ ब्रह्मा तं रुदन्तं पुनः पप्रच्छ। ‘‘ईशानः देवेषु इति ख्यातः,’’ इति उक्त्वा अपि सः पुनः अरोदत्। ‘‘पञ्चमं नाम मे दत्त्वा,’’ इति सः स्वयम्भुवं प्रत्युवाच। ‘‘किं रुदसि?’’ ब्रह्मा तं पुनः रुदन्तं पप्रच्छ। ‘‘भीमः देवेषु इति ख्यातः,’’ इति उक्त्वा अपि सः पुनः अरोदत्। ‘‘सप्तमं नाम मे दत्त्वा,’’ इति सः उक्तः।