संस्मृत्य भगवतः सृष्टिक्रमं, तत्र 'रक्ष' इति नाम रक्षणात्, 'यक्ष' इति नाम विनाशनात् अभवत्। ते सर्वे, वीर्यहीनत्वेन, पुनः पुनः क्षीणत्वात् उत्थाय उत्थाय तिष्ठन्ति। बालभावेन ते 'व्यालाः' इति कथ्यन्ते, हीनत्वात् 'अहयः' इति। पृथिव्यां तेषां लयः सूर्यचन्द्रमसोः मेघानां यथा। तेषु सर्वेषु सहजातेषु अहिषु, विषयुक्तः सः प्रविष्टवान्। तदा ताम्रवर्णाः, तीक्ष्णस्वभावाः, मांसभक्षिणः ताः प्राणीः अभवन्। यदा सः गायन् आसीत्, तस्मात् गन्धर्वाः पुत्ररूपेण उत्पन्नाः। पानकाले, तेषां गन्धर्वाणां वाच् अभवत्, अतः ते स्मृताः। तस्य कामात् छन्दांसि पक्षिणः च सृष्टाः। ततः तस्य मुखात् बलम्, उरःस्थले अवीः अपि निर्मिताः। पादयोः अश्वाः, गजाः, गर्दभाः, वनगोवृषाः, मृगाः च उत्पन्नाः। केशेभ्यः औषधयः, फलवन्तः, मूलवन्तः च वनस्पतयः अभवन्। अस्य कल्पारम्भे, त्रेतायुगस्य प्रारम्भे पूर्वम्— सप्त पालतः पशवः, सप्त वन्याः पशवः च। षष्ठः जलचरः, सप्तमः सर्पः। वन्यपशुषु सप्तमः कपिः, एवं ते वन्याः पशवः। तस्य मुखात् प्रथमं अग्निष्टोमः यज्ञेषु सृष्टः। दक्षिणमुखात् बृहत्त्साम, वाच् च। पश्चिममुखात् वैरूप्यः, अतिरात्रः च। चतुर्थमुखात् अनुष्टुभः, सवैराजः च। एते सृज्य, भगवाञ् परजन्याख्यः प्रसिद्धः सृष्टिकर्ता अभवत्। तस्य अङ्गेभ्यः विविधरूपाणि, उच्चावचानि भूतानि जातानि। प्रथमं चतुर्विधानि— देवाः, ऋषयः, पितरः, मनुष्याः। ततः यक्षाः, पिशाचाः, गन्धर्वाः, अप्सरसः च। अक्षरम्, क्षरम्, स्थावरजङ्गमम् द्वयं च सृष्टम्। एते पुनः पुनः सृज्यमानाः, तेषु एव रूपेषु प्रतिनिवर्तन्ति। स्वभावेन तद् प्राप्त्वा, तेन तुष्टाः भवन्ति। स्वयं सृष्टिकर्ता भूतानां कर्माणि विनियोजयामास। केचित् विद्वांसः तद् दैवम् आहुः, केचित् स्वभावम् इति। तद् व्यतिरिक्तम् अन्यत् अस्तित्वम् न जानन्ति। धर्मस्थिताः, समदर्शिनः, केवलं स्वकर्मवृत्तिम् एव भाषन्ति। आदौ महादेवः वेदवाक्येभ्यः सृष्टिम् अकरोत्। रात्रेः अन्ते, अजः पुनः उत्पन्नेषु कर्म विनियोजयति। ततः भगवता मनसा पञ्च सृष्टिकर्तारः सृष्टाः। रुद्रः, क्षीणत्वे, पुनः पुनः वनस्पतीः पुनरुत्पादयति। त्र्यम्बकः, त्रिशिराः, विनष्टे वनस्पतीषु, पुनः पुनः ताः उत्पादयति। तत्र गायत्री, त्रिष्टुभ्, जगती छन्दांसि प्रसिद्धानि। एषां त्रिविधरूपाणां एक्येन, स्वशक्त्या, त्र्यम्बकः स यज्ञपिष्टः, अतः 'त्र्यम्बकः' इति विख्यातः। रूपम् 'आकृतिः', शोभा 'सुरुचिः', दीप्तिः 'रुचिः' इति; स श्रद्धायाः प्रेरकः इति प्रसिद्धः।