प्राचीनकाले परमेश्वरस्य सृष्ट्युपक्रमे दिवा जातानां दिवा बलं दृश्यते स्म, रात्रौ तु प्राणेभ्यः जाताः रात्रौ अजेयाः अभवन्, तस्मात् तादृशाः स्म। पितॄणां मानवानां च ये गताः परलोकं प्राप्ताः, तेषां स्वरूपाणि चतुर्णि अभवन्—चन्द्रांशुः, रात्रिः, दिवा, सन्ध्या च। एतानि चत्वारि एव तानि। स भगवान् प्रथमं आपः सृष्ट्वा, ततः देवाः, असुराः, मनुष्यांश्च ससर्ज। चन्द्रांशुं त्यक्त्वा, स प्रभुः अन्यं रूपं प्राप्नोत्। तदा तमसि, स भूयः अन्यान् भूतान् ससर्ज, ये क्षुधया पीडिताः आसन्। तत्र ये तेषां जलानां रक्षणाय उद्युक्ताः अभवन्, ते 'रक्षेम एतानि आपः' इति उक्तवन्तः। ये तु 'शोषयेम एतानि आपः' इति उक्तवन्तः, ते परस्परं विरुद्धाः दृष्टाः। 'रक्ष्' इति धातोः रक्षणपालनयोः अर्थः ज्ञायते। अतः 'रक्ष' इति रक्षणात्, 'यक्ष' इति नाशनात् कथ्यते। ते सर्वे शुष्कत्वात् पुनः पुनः उत्पत्य उत्क्रान्ताः, हे वीर। बालभावात् ते 'व्यालाः' इति कथ्यन्ते, हीनत्वात् 'अहयः' इति नाम्ना प्रसिद्धाः। तेषां पृथिव्यां लयः, सूर्यचन्द्रमसोः मेघानां लयवत् अभवत्। स विषयुक्तः प्रभुः सर्वेषु यौगपद्येन जातेषु सर्पेषु प्रविष्टवान्। ते तु भीमरूपिणः कपिलवर्णाः, मांसभक्षिणः अभवन्। तस्य गायमानस्य, तस्मात् गन्धर्वाः पुत्ररूपेण उत्पन्नाः। तस्य पिबतः, गन्धर्वाः वाचः रूपेण जाताः, तस्मात् ते स्मृताः। तस्य कामात्, छन्दांसि पक्षिणः च ससर्ज। मुखात् बलं निर्माय, उरसोऽपि अवीस् ससर्ज। पद्भ्यां तु अश्वान्, हस्तिनः, गर्दभान्, रुषभान्, मृगांश्च ससर्ज। केशेभ्यः औषधयः, फलवत्यः मूलवत्यः च वनस्पतयः अभवन्। अस्य कल्पस्य आदि-समये, त्रेतायुगस्य आरम्भे, सप्त पालतु पशवः, सप्त अरण्यचराः इति पूर्वं स्मृतम्। षष्ठाः जलचराः, सप्तमाः सर्पाः। अरण्यचराणां मध्ये कपिः सप्तमः, ते एव मृगाः। तस्य मुखात् प्रथमं अग्निष्टोमः यज्ञः सृष्टः। दक्षिणतो मुखात् बृहद् साम तथा वाक् ससर्ज। पश्चिमतो मुखात् वैरूप्यं च अतिरात्रं च ससर्ज। चतुर्थात् मुखात् अनुष्टुभं सवैराजं च ससर्ज। एवं सृष्ट्वा, स भगवाञ् पर्जन्यनामधेयः ख्यातिं लब्धवान्। तस्य अङ्गेभ्यः नानारूपिणः, उच्चावचानि भूतानि अभवन्। प्रथमं देवाः, ऋषयः, पितरः, मनुष्याः चतुर्विधाः ससर्ज। ततः यक्षान्, पिशाचान्, गन्धर्वान्, अप्सरः च ससर्ज। अक्षरं च क्षरं च, स्थावरं च जङ्गमं च द्विधा ससर्ज। एते पुनः पुनः सृष्टाः, तेषु एव रूपेषु प्रतिनिवर्तन्ते। तेनैव स्वभावेन युक्ताः, तं एव लभन्ते, तस्मात् तद् एव तेषां प्रियं भवति। स्रष्टा स्वयम् एव भूतानां कर्माणि न्ययोजयत्। केचित् प्राज्ञाः तद् दैवम् इति मन्यन्ते, केचित् भूतदर्शिनः तद् स्वभावम् इति वदन्ति। ततः परं पृथक् अस्तित्वं न जानन्ति।