कृतयुगस्य सन्ध्यायाः चतुर्थांशमात्रं तस्य स्वाधीन्ये संक्षेपेण स्थितम्। ततः युगधर्माणां क्षयः समुपजातः—तपः, विद्या, बलं, च दीर्घायुः इत्येतेषां ह्रासः अभवत्। हे मुनिश्रेष्ठ, त्रेतायुगस्य आरम्भोऽपि अंशतः एव जातः। युगचक्रस्य आदि काले त्रेता प्रवृत्तवती सती, सा तदा अतीव रमणीया अभवत्। यदा तस्मिन्नेव युगे सिद्धिः नष्टा, तदा अन्यैव सिद्धिः उत्पन्ना। तत्र मेघगर्जनात् पृष्ठतः स्रावः प्रवृत्तः। तदा तेषां भूतानां मध्ये वृक्षाः एव गृहाणि इति विख्याता। त्रेतायुगस्य प्रारम्भे तानि भूतानि तैः वृक्षैः जीवितानि कृतवन्तः। तस्मिन्नन्तरे स्वभावः चपलः जातः, सहसा परिवर्तितः च। स युगबलात् पुनः न जातः। अनन्तरं तेनैव प्रकारेण मैथुनं तत्र प्रवृत्तम्। अपकाले रजःसमुत्पत्त्या गर्भधारणं जातम्। तदा सर्वे ते गृहवृक्षाः नष्टाः। तस्मिन्काले ये निष्कपटसंकल्पाः आसन्, ते सिद्धिम् आप्नुवन्। तदा वस्त्राणि, फलानि, भूषणानि च उत्पन्नानि। महान् विचारशक्तिः, प्रत्येककोषे मधु च तदा अभवत्। तेन सिद्धेन जनाः रोगरहिताः अभवन्। ते वृक्षान् गृहीत्वा बलात् मधु वा मक्षिकाः च अपाहरन्। ततः कामदुघवृक्षाः स्वस्वामिना सह क्वचित् क्वचित् अन्तर्धानम् अगच्छन्। तया सह द्वन्द्वानि तेषां मध्ये उत्पन्नानि। तैः द्वन्द्वैः पीडिताः, ते चक्रुः क्रन्दनं वा आवरणं वा। ये पूर्वं स्वेच्छया विचरन्ति स्म, ते पुनः अनाथाः अभवन्। मधुमन्तः शिखराः, पर्वतान्, नद्यः च तेषां विचरणस्थानानि अभवन्। समतले विषमे च स्थले, यथेष्टं यथाकामं ते विचरन्। ततः ते ग्रामान् नगराणि च निर्मितवन्तः। तेषां दीर्घता, विस्तीर्णता, अन्तःसंस्थापनं च व्यवस्थितम्। ततो मापमानानि प्रमाणानि च स्थापिता। दश अङ्गुलिपर्यन्तानि ‘प्रादेशः’ इति कथ्यते। ‘तालः’ मध्ये प्रमाणं, ‘गोकर्णः’ लघुतमः इति स्मृतम्। एकविंशति-अङ्गुलिपर्यन्तानि ‘रत्निः’ इति गणना। द्वे रत्न्यौ द्विचत्वारिंशदङ्गुलिपर्यन्तानि ‘किष्कुः’ इति कथ्यते। द्विसहस्रधनुषां प्रमाणं ‘गव्यूतिः’ तदा स्थापितम्। एवं व्यवस्थया अत्र निवासस्थानानि स्थापितानि। अधुना चतुर्थस्य कृत्रिमदुर्गस्य निर्णयं कथयामि। प्रत्येकद्वारे ‘रुचकः’, तथा ‘कुमारिपुरम्’ अपि। ‘हस्तस्रोतः’ दशसु श्रेष्ठम्, ‘नवहस्तः’ अपि अष्टसु गणितम्। त्रिविधानि दुर्गाणि—पर्वतदुर्गं, जलदुर्गं, धनुर्दुर्गं च। तस्य व्यासः अर्धयोजनः, तस्य दीर्घता अष्टमांशेन अधिका। तद्वृत्तिः व्यजनाकारं, छिन्नकर्णं विकर्णं च। दिव्यं नगरं, चतुरस्रम्, प्रशंसितम्, तैः निर्मितम्।