स्वयमेव प्रकृतिः तत्त्वेन प्रेरिता कर्माणि करोति। पुनः, कारणयुक्तात्मनां सृष्टिः प्रवर्तते। तेषु, ये पुनर्जन्म न प्राप्नुवन्ति, तेषां मोक्षमार्गः अस्ति। ते हि उत्तमं स्थानं प्राप्ताः, प्रहृष्टात्मानः त्रिलोकात् निर्गच्छन्ति। कल्पान्ते ये शिष्याः अवशिष्टाः भवन्ति, तदा पशवः, पक्षिणः, वनस्पतयः, सर्पाश्चापि तत्रैव स्थिताः सन्ति। यदा सहस्रकिरणः सूर्यः विनश्यति, तदा शतकिरणः सूर्यः क्रमशः त्रिलोकान् दहति। वृष्ट्यभावेन प्रथमं शोषिताः, तैः च दग्धाः, चराचराणि भूतानि, धर्माधर्मरूपाणि सर्वाणि, तदानीं विख्याततापात् धर्मबन्धनाच्च विमुक्तानि भवन्ति। ब्रह्मरात्रिम् अतीत्य, यस्य जन्म अप्रकटितम्, त्रिलोकवासिनः तत्र प्रविशन्ति। पृथिव्यां वृष्ट्या प्लाविता वा, शून्यसागरान्तरे वा, आपः प्रवहन्ति, पर्वतान् चापि वहन्ति। ततः सागरः पृथिवीं संवृत्य समुत्पन्नः। सर्वं तत् संमिल्य मासान् च प्रभां च प्रतीयते। तदा तत्त्वं व्याप्य तस्मात् सूक्ष्माणि स्मर्यन्ते। एकस्मिन्नेव सागरे आपः सन्ति, न विनश्यन्ति, तस्मात् जनाः, या ब्रह्मरात्रिः तिष्ठति, तावत् आपरूपेण एव सन्ति। वायौ प्रशान्ते, तमसि, सर्वतः प्रकाशाभावे, सः पुनः जगद्विभागं कर्तुम् इच्छति। तदा सः सहस्रनेत्रः सहस्रपादः ब्रह्मा भवति। ब्रह्मा, नारायणाख्यः, तदा आपः शय्यां कृत्वा शयितः। एषः प्रथमः पादः, प्राचीनकथा इति प्रसिद्धः। एवं श्रुत्वा कपेयः हृष्टचित्तः पृच्छितुम् आरभते। ततः, तस्मात् स्थलात्, चक्रविद् परम्परां व्याख्यातुम् आरभते। अहम् एतत् सम्यक् ज्ञातुम् इच्छामि, त्वं हि निपुणः। सः त्रिलोकसम्भवस्य सम्पूर्णं वृत्तान्तम् आख्यातुम् आरभते। अतीतानागतकालयोः च चक्रपरम्परायाः च वर्णनम् अकरोत्। इदानीं च वर्तमानं कल्याणकरं वाराहकल्पं विद्धि। अस्य च तस्य च चक्रस्य मध्ये स्थितिं जानीहि। अन्यः चक्रः पुनः आरभ्यते, जनलोकादीनि च सह पुनरुत्पद्यन्ते। सर्वाणि भूतानि चक्रान्ते सम्पूर्णतः विनश्यन्ति। मन्वन्तरेषु युगसन्धयः अविच्छिन्नाः तिष्ठन्ति। पूर्वे चक्राः, विधेः कृते, संक्षेपेण उक्ताः। अतीते महापरार्धात् परे चक्रे अभवत्। तेषु, आद्यं चक्रं वर्तमानं इदं द्विजश्रेष्ठ। एषा स्थैर्यकालः, ततः निवृत्तिः स्मर्यते। पूर्वं सहस्रचतुष्टययुक्तानि मन्वन्तराणि च समेता अभवन्।