एते गुणसम्पन्नाः राज्ञः परीक्षकाश्चासन्। सर्वे मुनयः एकस्मिन्पार्श्वे, याज्ञवल्क्यः तु अन्यस्मिन्पार्श्वे स्थितः। ततोऽथ प्रत्यक्षं पृथक् पृथक् पृष्टाः, न च कश्चिदुत्तरं दत्तवान्। स तु प्रतिवादिनं साकल्यं नाम समुद्धिश्य प्रोवाच। यजमानः तु साक्षात्काररूपेण सन्धिं बद्ध्वा प्रतिज्ञां स्वीकृतवान्। याज्ञवल्क्यः मुनिसन्निधौ स्वैः शिष्यैः सहितः प्रावक्त्। "त्वं महद्विद्याधनं स्वयमपहरितुमिच्छसि। ब्रह्मनिष्ठानां बलं ज्ञानसारदर्शनमिति विद्धि। हे विप्राः, येषां प्रश्नैव धनमनुरागस्य, तं प्रश्नं वदामः।" एवं श्रुत्वा साकल्यः कोपसम्भ्रान्तः सञ्जज्ञे। स याज्ञवल्क्यं प्राह—"मया यः प्रश्नः पूर्वं स्थापितः, स एव यथावत् वक्तव्यः।" ततो साकल्यः सहस्रं प्रश्नान् सर्वथा सम्पूर्णान् न्यवेदयत्। तत्र विवादः नासीत्, याज्ञवल्क्यः तं प्रति व्याजहार। "यदा प्रतिज्ञायां विवादः स्यात्, तदा यो जय्य न भवति, स मृत्युमाप्नोति।" आत्मनः प्रधानमार्गो वा, ध्यानपथो वा—एतेषां मध्ये यो न वेत्ति, स नश्यति। साकल्यः तदज्ञानात् मृत्युमवाप। एवं तेषां धनलुब्धानां मध्ये महद्विवादसमुत्थानमभवत्। याज्ञवल्क्यः संयमी शिष्यपरिवृतः स्वशुद्धालयं जगाम। स वेदविदां धीरः पञ्च संहितासमूहान् न्यरचयत्। तत्र खलीयः, सुतपा, वत्सः, शैशिरेयश्च पञ्चमः। द्विजश्रेष्ठः निरुक्तं चतुर्थमकरोत्। धिमान्, तबलाकः, गज इत्येते ब्राह्मणश्रेष्ठाः। तस्य त्रयः शिष्याः महागुणसम्पन्नाः आसन्। तृतीयः आर्जवः, ते तपसि निश्चला व्रते दृढाश्च। एवं बहुवर्णसंहिताः तैः प्रवदिताः। अष्टषष्टिं शुभाः यजुर्वेदसंहिताः स प्रोक्तवान्। तासु एकां याज्ञवल्क्यः महातपाः परित्यक्तवान्। तेषु सर्वेषु त्रिविधविभागाः कीर्त्यन्ते। उत्तरदेश्या, मध्यदेश्या, पूर्वदेश्या इत्येते भिन्नप्रकाराः। असुरी मध्यदेशे परम्परायाः प्रथमोऽभूत्। एवं चरकाः द्विजाः संहितोपदेशकाः कीर्तिताः। किं कृतं, किं हेतोः, चरकत्वमासन् इति? मेरुशिखरं प्राप्त्वा ते तत्रैव मन्त्रयामासुः। "एष ब्राह्मणवधः कर्तव्यः"—एषा प्रतिज्ञा अस्माभिः घोषिताऽभूत्। सप्तरात्रेषु तं सन्धिस्थलं जग्मुः। ततो वैशम्पायनः शिष्यांश्च समाहूय प्रोवाच—"यूयं सर्वे समागत्य यथेष्टं हितवचनानि वदत। आत्मतपसा समन्वितः तमहं बलात् उद्धास्ये।" स उवाच—"यद् यदधीतं तत् सर्वं मम प्रत्यर्पयत।" ततो रक्तदुषितं यत् तथैव निगीरितं, हे ब्रह्मविदां श्रेष्ठाः।