जनकस्य वचनानि श्रुत्वा, वेदेषु धैर्ययुक्ताः ऋषयः तत्र समवेताः। तैः, वेदज्ञानस्य प्रबलत्वं दर्शयन्तः, परस्परं प्रतिस्पर्धा अभवत्। "एतद् मम, न तव; अन्यथा वद—किमर्थं त्वं गर्वं करोति?" इति एकः अन्यं प्रत्याचष्ट। तत्र, ब्रह्मणः पुत्रः, विद्वान् कविः च, उपस्थितः आसीत्। स ब्रह्मणः अंशात् उत्पन्नः, मधुरया वाचा वाक्यम् उवाच—"एतत् गृहं गच्छ, पुत्र; एतद् मम, असंशयं। यदि कश्चित् पण्डितः न तुष्टः, शीघ्रं मां आह्वयतु।" तदा याज्ञवल्क्यः, शान्तः, स्मितमिव मुखे, तान् ऋषीन् संबोधितवान्—"यथाशक्ति वयं वदाम, परस्परं प्रश्नान् पृच्छाम। सहस्रधा, सूक्ष्मदृष्ट्या शुभार्थानि उत्पन्नानि वदाम।" गुणैः युक्ताः, राज्ञः परीक्षकाः अपि सन्ति। सर्वे ऋषयः एका पार्श्वे स्थिताः, याज्ञवल्क्यः अन्यस्मिन्। तदा, प्रत्येकः पृथक् पृष्टः, किन्तु कश्चित् उत्तरं न दत्तवान्। याज्ञवल्क्यः, "शाकल्य," इति प्रत्यक्षं विरोधिनं संबोधितवान्। यज्ञकर्त्रा शर्तिः बद्धा, यथानियमं स्वीकृता। याज्ञवल्क्यः, ऋषिसंनिधौ, शिष्यैः सह भाषितवान्—"त्वं महद् ज्ञानसम्पदं आत्मनः ग्रहीतुं इच्छसि। ब्रह्मनिष्ठानां बलं ज्ञानस्य सारदृष्टिः एव। हे ब्राह्मणाः, कामप्रश्नैः धनसम्पन्नाः, कामप्रश्नम् वदाम।" एतत् श्रुत्वा शाकल्यः कोपात् मूर्च्छितः अभवत्। "यथावत् मया स्थापितान् कामप्रश्नान् वद," इति स उवाच। ततः शाकल्यः सहस्रं प्रश्नान् सर्वथा पूर्णान् उपस्थापितवान्। तत्र विवादः नासीत्, याज्ञवल्क्यः तं प्रत्युवाच। शर्तिवादे, यः पराजितः, तस्य मृत्युः निश्चितः। अन्तरात्मनः मुख्यमार्गः वा, ध्यानपथः वा—शाकल्यः तं न अवगच्छन्, मृत्युम् उपगच्छत्। एवं, धनार्थिनां मध्ये महद् विवादः उत्पन्नः। याज्ञवल्क्यः, आत्मसंयमी, शिष्यैः परिवृतः, स्वं शुद्धं गृहम् अगच्छत्। वेदवित्, पञ्च संग्रहान् रचितवान्। खलीयः, सुतपा, वत्सः, शैशिरेयः पञ्चमः। द्विजश्रेष्ठैः निरुक्तं चतुर्थम् अभवत्। धीमान्, तबलाकः, गजः—एते ब्राह्मणाः उत्तमाः। तस्य त्रीणि शिष्याणि, महागुणयुक्तानि। तृतीयः आर्जवः, ते तपःनिष्ठाः, व्रते दृढाः। तैः बहुवचनसङ्ग्रहाः उद्घोषिताः। स यजुर्वेदस्य षड्षष्टिः शुभसङ्ग्रहान् प्रकाशितवान्। तेषु, एकः त्यक्तः—याज्ञवल्क्यः, महातपस्वी। तेषु सर्वेषु त्रिविधविभागाः वर्णिताः। उत्तरदेशीयाः, मध्यदेशीयाः, पूर्वदेशीयाः च भिन्नप्रकाराः। मध्यदेशे परम्परायाः आद्यः आसीत् आसुरी इति स्मृतिः।