पुराकाले, पुराणार्थविशारदः एकः महर्षिः पुराणसंहितां सम्यक् निर्मितवान्। यजुषां यज्ञे प्रयोगात् तस्य वेदस्य "यजुर्वेदः" इति नाम निश्चितम्। सः महातेजाः वेदविद्भिः ऋत्विग्भिः सहितः, ऋग्वेदमन्त्रान् पईलाय सम्प्रदाय, सः पुनः तान् द्विधा विभक्तवान्। एकं भागं इन्द्रप्रमत्ताय, द्वितीयं बाष्कलाय दत्तवान्। तस्य शिष्येभ्यः, ये सेवायै कल्याणाय च समर्पिताः आसन्, मासमेकं शिक्षां दत्तवान्। तृतीयं भागं पराशराय, अपरं याज्ञवल्क्याय च दत्तवान्। श्रीमन्तं माण्डूकं, भाग्यशालिनं, सः उपदिदेश। तस्यात्मानं सत्यश्रवसं, धर्मनिष्ठं सत्यप्रियं च, महात्मा शिक्षितवान्। सः सत्यश्रीं महात्मानं, सत्यधर्मनिष्ठं च, उपशिक्षयामास। सत्यश्रिणः शिष्याः वेदाध्ययननिरताः आसन्। बाष्कलः भारद्वाजः च शाखाप्रमुखौ अभवन्। जनकस्य यज्ञे, द्विजातयः समागत्य, तत्र महती विनाशः अभवत्। जनकस्य अश्वमेधयागे विवादः उत्पन्नः। एतत् सर्वं यथावत् अहं तुभ्यं आख्यातवान्, यथातत्त्वम्। सहस्रशः ऋषयः तत्र गणशः आगच्छन्। समागतान् ब्राह्मणान् दृष्ट्वा, कौतूहलं समुत्पन्नम्। तदा राजा मनसा निश्चित्य, निश्चयमकरोत्। सः ऋषीणां ग्रामरत्नदासीः प्रदत्तवान्। यत् किञ्चित् धनं उपन्यस्तम्, यः श्रेष्ठः स्यात् तेन तत् लभ्यते। जनकस्य वाक्यानि श्रुत्वा, वेदधैर्यसम्पन्नाः ऋषयः परस्परं स्पर्धन्ते स्म, स्वीयं वेदज्ञानं प्रदर्शयन्तः। "एतन्मम, न तव; अन्यथा वद—किमर्थं त्वं गर्वं करोति?" इति वाक्यैः विवादः जातः। तत्रान्यः कश्चन कविः, ब्रह्मपुत्रः, तत्र स्थितः। ब्रह्मांशसम्भूतः सः मधुरया वाचा वचनानि अवदत्—"इदं गृहाण वत्स; एतन्मम, न संशयः। यदि कश्चन पण्डितः न तुष्टः, सः मां शीघ्रं आह्वयतु।" ततः याज्ञवल्क्यः प्रसन्नचित्तः स्मितवत् तान् एवमुवाच—"यथाशक्ति वयम् उत्तरेम, परस्परं पृच्छामः।" सहस्रधा, सूक्ष्मबुद्धिसम्भूतमङ्गलार्थैः, संवादः जातः। गुणसम्पन्नाः अपि राज्ञः परीक्षकाः आसन्। सर्वे ऋषयः एकस्मिन् पार्श्वे, याज्ञवल्क्यः अपरस्मिन्। ततः प्रत्येकं पृथग् पृष्ट्वा, कश्चन उत्तरं न दत्तवान्। सः प्रत्यक्षं विवादिनं "शाकल्य" इति संबोधितवान्। यजमानस्य निर्णये सट्टा बद्धा, यथानियमं ग्राहिता च। याज्ञवल्क्यः ऋषिप्रत्यक्षे, स्वैः सहायैः सहितः, वाक्यमुवाच—"त्वं महद्विद्याधनं स्वीकर्तुमिच्छसि।" वेदितव्यं, ब्रह्मनिष्ठानां बलं ज्ञानसारदर्शनम् इति। "हे ब्राह्मणाः, येषां प्रश्नः एव धनम्, वयम् इच्छाप्रश्नं कथयाम।" इति श्रुत्वा, शाकल्यः क्रोधेन संतप्तः, मूर्च्छितः अभवत्।