शृणुत, धर्मप्रियाः! एकदा ब्रह्माण्डपुराणे ब्रह्मर्षयः मन्त्रविज्ञानस्य स्वरूपं विवेचनं कुर्वन्ति। तत्र 'पञ्चविन्ध्य' इति प्रसिद्धः मन्त्रः, 'ह्रीं' इत्यक्षरः, 'प्रणव'स्य अपवादेन निर्दिष्टः। तत्र कामाः, शोकः, दुःखं च गणिताः; सर्ववेदाङ्गेषु मन्त्राणां लक्षणं एवमुपदिष्टम्। रूपं, निन्दा, स्तुति, अपवादः, तुष्टिः च मन्त्रलक्षणेषु समाविष्टाः। अहं मन्त्रविभागानां चतुर्विंशति लक्षणानि वर्णयिष्यामि इति प्रतिज्ञा। तत्र शापः, प्रतिशापः, प्रश्नः, उत्तरं, पृथक्, आरोपः, आख्यानम्, निष्कर्षः, विकल्पः, शोकः—एवं चतुर्विंशति मन्त्रविधयः सङ्गृहीताः। हेतु, परिभाषा, निन्दा, स्तुति, संशयः, निधिः, उपमा—एते दश ब्राह्मणविधयः। हन्-धातु-सम्भूतः हेतुः, यः परैः प्रतिपादितः, तस्य विरोधः। परिभाषा तु वाक्यार्थनिश्चयः। शंस्-धातु-पूर्वकः स्तुति, गुणस्य प्रकाशनम्। एतद् एव कर्तव्यम्—एषा विधिः। यः अर्थः अतीव दूरः, सः 'पुराकल्प' इत्युच्यते। मन्त्रैः, ब्राह्मणैः, कल्पैः, विशुद्धैः, विस्तीर्णैः निगमैः—यथा एषः तथा सः, यथा सः तथा एषः। प्रारम्भे ब्राह्मणरक्षणं बुद्धिमद्भिः स्थापितम्। मन्त्रव्यवस्था अपि कर्मसु यथानियमं कृतम्। सूत्रं यद् अनवधिकम्, निरदोषं च, तद् सूत्रविद्भिः एवमुपलक्ष्यते। अनन्तरं, ऋषयः पृच्छन्ति—'कथं वेदाः पुनः विकीर्णाः?' ब्रह्मा मनुम् उवाच—'वेदं रक्ष, महाबुद्धे!' युगदोषात् सर्वे वेदाः स्वस्वक्रमे लुप्ताः। कृतयुगे दशसहस्रांशः शेषः, इति प्रसिद्धम्। वेदविधिः कर्तव्यः, वेदनाशः न भवेत्। यज्ञे लुप्ते वेदः नश्यति, ततः सर्वं विनश्यति। पुनः कृष्णेन कृतः यज्ञः दशगुणः, सर्वकामफलदः। भगवान् एकं चतुश्चरणं वेदं चतुर्धा कृतवान्। अतः, अस्मिन युगे वेदव्यवस्थां ते स्थापितवान्। एतद् प्रत्यक्षं परोक्षं च विज्ञायताम्, यथा अहं वदामि। व्यासः द्वैपायनः विष्णोः नित्यांशः। वेदस्य हितार्थं चत्वारः शिष्याः स्वीकृताः। तेषु पैलः चतुर्थः, लोमहर्षणः पञ्चमः। वैषम्पायनं यजुर्वेदस्य प्रवक्तारं कृतवान्। तथा उत्तमः ऋषिः सुमन्तुः अथर्ववेदस्य। भगवतः स्वामी अपि माम् अङ्गीकृतवान्। एवं चतुर्विधः यजमानः उत्पन्नः, यज्ञव्यवस्था च कृतवती। उद्गात्रिं सामैः स्थापितवान्, ब्राह्मणपदं अथर्वैः। जगन्नाथः होतारं यजुर्वेदेन नियोजितवान्। अथर्ववेदेन सर्वकर्माणि कारितवान्। एवं ब्रह्मर्षयः मन्त्रविज्ञानस्य, वेदव्यवस्थायाः, यज्ञस्य च पवित्रं इतिहासं विवृण्वन्, सनातनधर्मस्य गौरवं प्रकटयन्ति।