शृणु, अहं तव मन्वन्तरविधिं सम्यग् वर्णयिष्यामि। प्रत्येकस्य मन्वन्तरस्य काले नाना परम्परा प्रतिष्ठिता भवति। महाप्रलयेऽपि केवलं शतरुद्रीय एव न नश्यति, स एव अवशिष्टः भवति। तत्र द्रव्याणां स्तोत्राणि, गुणानां स्तोत्राणि, फलानां च स्तोत्राणि सन्ति। सर्वेषु मन्वन्तरेषु देवाः यथायोग्यम् उत्पद्यन्ते। एवं मन्त्रसमूहस्य चतुर्विधः प्रारम्भः सञ्जायते। ऋषयः तु अतिदुष्करं तपः, परमं च तपः, आचरन्ति। एतेषां तपसः हेतवः—असन्तोषः, भयम्, दुःखम्, सुखम्, शोकश्च—पञ्चधा सन्ति। अधुना ऋषीणां ऋषित्वस्य लक्षणानि ते कथयिष्यामि। तस्मात् तेषां सन्दर्भे ऋषीणां उत्पत्तिं विस्तार्य वर्णयिष्यामि। यदा वेदाः अविभक्ताः अनिर्णीताश्च, तमसि संवृताः स्युस्तदा, तदा चैतन्यं बुद्धिश्च आदौ जायते, चैतन्येन क्रिया प्रवर्तते। सत्त्वं च चैतन्येन नियोज्यमानं स्वगुणानुसारं कर्म करोति। विषयविषयिणोः सम्बन्धेन, अर्थार्थित्वस्य च सम्बन्धेन, तदा महदादीनां व्यक्तानां परिपाकः क्रमशः सम्पद्यते। भूतेभ्यः एव भूतरचनाः परस्परं जायन्ते। यथा शिखिनी दारुचूर्णात् स्पुलिङ्गान् सृजति, एवं तानि अपि सहसा उत्पद्यन्ते। यथा च तमसि ज्वालामाषिका सहसा दृश्यते, एवं तानि प्रकटन्ते। स तु महात्मा स्वशरीरे एव तत्र स्थितः आसीत्। महत् तु तमसः परं स्वलक्षणेन विविक्तं ज्ञायते। प्रवर्तमाने जीवस्य बुद्धिः चतुर्विधा अभवत्। एषा बुद्धिः मानवस्य स्वाभाविका अथवा अन्यथा अपि विज्ञेया। यतः क्षेत्रज्ञानस्य सर्वं ज्ञानं तत्र एव प्रतिष्ठितं, तस्मात् अपि तत्र एव उत्पद्यते। बुद्धिः अपि तत्र एव स्थित्वा, सा एव ज्ञानस्वरूपा इति निश्चितम्। एवं क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानसम्बन्धी प्रकट्यते। यतः सः परमं पश्यति, तस्य परं दर्शनम् एव सिध्यति। यः स्वयमेव स्थितः, सः 'द्रष्टा' इति अपि उच्यते। महत् तु उत्पद्यमानैः आवृतम् सन्, परमम् उच्यते। तस्मात् ये बुद्धेः परं तत्त्वं पश्यन्ति, ते महर्षयः इति कथ्यन्ते। ऋषित्वं प्राप्ताः, अहंकारं तपश्च विजिग्युः। ऋषीणां पुत्राः ऋषिकाः इति प्रसिद्धाः, संयोगात् गर्भात् च जायन्ते। सप्त ऋषयः तेषां च वंशजाः, ते परमसत्यस्य ऋषयः सन्ति। ऋषयः इति तु ते उच्यन्ते, यतः ते ऋतम् सत्यं च पश्यन्ति। अव्यक्तात्मा, महतात्मा, अहंकारात्मा च—एवं त्रिविधाः आत्मानः। अधुना पञ्च ऋषिवंशान् नाम्ना शृणु। मनुः, दक्षः, वसिष्ठः, पुलस्त्यः—एते दश सन्ति। यतः ऋषयः परमत्वेन स्मृताः, तस्मात् ते महर्षयः इति कथ्यन्ते। काव्यः, बृहस्पतिः, कश्यपः, व्यवनः च, कर्दमः, विश्रवाः, शक्तिः, वालखिल्याश्च—एते अपि ऋषयः। अधुना ऋषिपुत्राणां, योषितः जातानां, वर्णनं शृणु।