तपस्विनः, यैः शुद्धान्नानि, मूलानि, फलानि, शाकानि, जलं च सम्पत्तिरूपेण स्वीकृतानि, त एव धर्मनिष्ठं जीवनं यथावत् आचरन्ति। तेषां जीवनस्य आधारः अहिंसा, अलोभः, तपः, सर्वभूतानां दया, आत्मनिग्रहः च—एषः सनातनधर्मस्य दुर्लभः मूलः इति प्राचीनाः विद्वांसः मन्यन्ते। एवं धर्मनिष्ठाः राजर्षयः—प्रियव्रतः, उत्तानपादः, ध्रुवः, मेधातिथिः, वसुः, प्राजीनबर्हिः, पर्जन्यः, हविर्धानः, अन्ये च—महाबलाः, यस्याः कीर्तिः स्थिरा, त एव धर्मस्य आदर्शाः अभवन्। पूर्वं ब्रह्मणा तपसा इदं सर्वं विश्वं सृजितम्। यज्ञः द्रव्येण मन्त्रेण च सम्पूर्णः; तपः उपवासरूपेण तिष्ठति। ब्राह्मणकर्म तु त्यागेन वैराग्येन प्रकृतेः जयः इति निर्दिष्टम्। एवं ज्ञानारम्भे महत् विवादः अभवत्। ततः धर्मबलात् पराजितं दृष्ट्वा, ऋषयः शान्ताः अभवन्। ऋषिसभायाः निर्गमने, देवैः यज्ञः पूर्णः कृतः। तस्मात्कालात् यज्ञः युगानुगतः विकसितः। यदा त्रेतायुगस्य अवसानं स्यात्, तदा द्वापरयुगं प्रविष्टम्। तस्य युगस्य समाप्तौ, तानि आचार्याणि नष्टानि भवन्ति। वर्णसंकरः, धर्मविपर्ययः च जायते। द्वापरे तु रजस्तमःयुक्तं कर्म प्रसिद्धम्। द्वापरे मोहात्, कले तु तद्विनष्टम्। तस्मिन्युगे वेदः, परम्परा च द्विविधरूपेण प्रकटेते। अनिश्चितसिद्धेः धर्मस्य सारः न ज्ञायते। विचारभेदात्, तस्मात् भ्रमः जायते; कारणविविध्यात्, फलानिश्चित्यात् च, मतिभिन्नैः बहुधा शास्त्रसमूहः निर्मितः। द्वापरे, आयुः ह्रासात्, पतनात् च, तद्व्यवस्थितम्। मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः, स्वराक्षरपरिवर्तनेन च, केचित् सामान्याः, केचित् परिवर्तिताः, यत्र मतिभेदः तत्र। केचित् नवीनमार्गान् स्थापयन्ति, अन्ये तान् विरोधयन्ति। एकः आथर्व्यवः परम्परा आसीत्, पश्चात् द्विविधा अभवत्। आथर्व्यवविधिभिः महान् भ्रमः अभवत्। द्वापरे सदा मतिभेदैः भ्रमितैः आचर्यते। द्वापरे तु तद्व्यवस्थितम्, कले तु तद्विनष्टम्। तत्र अनावृष्टिः, मृत्युः, रोगक्लेशः च जायते। तेषां मोहात् दुःखमोक्षे जिज्ञासा उत्पद्यते। दोषदर्शनात् द्वापरे अज्ञानम् अभवत्। द्वापरे शास्त्रेषु विघ्नाः जायन्ते। धनशास्त्रे, तर्कशास्त्रे च मतिभेदः अस्ति। स्मृतिशास्त्रविभागः, पृथक् परम्पराः च दृश्यन्ते। मनसा, कर्मणा, वाचा च, कठिनेन जीविका स्थाप्यते। लोभः सामान्यः, वाणिज्यं मुख्यवृत्तिः, वस्तुनः स्वरूपे निश्चयः नास्ति। वर्णाश्रमनाशः, कामः, क्रोधः च अभवन्। एवं धर्मस्य, युगानां, शास्त्रसमूहस्य च प्रवृत्तिः, पतनं, भ्रमः च, यथाक्रमं अभवत्।