यदा सन्ध्याकालः कृतयुगसहितः लीनः अभवत्, तदा औषधयः उत्पन्नाः, वर्षणस्य आरम्भः च अभवत्। तत्र वर्णाश्रमव्यवस्था स्थापिता, मन्त्राः च संहिता अभवन्। तदा भगवान् इन्द्रः, जगत्-भोगी, यज्ञस्य आरम्भं कृतवान्। तस्य महता अश्वमेधयज्ञे महर्षयः समागच्छन्। ऋत्विजः स्वकार्येषु प्रवृत्ताः, यज्ञकर्माणि च प्रचलन्ति। यदा लघवः कार्याः समाप्ताः, प्रधानाः अध्वर्यु-ऋत्विजः उपस्थिताः, तदा ब्राह्मणैः अग्निहोत्रिणः हविः अग्नौ प्रविष्टम्। तस्मिन् काले देवाः, इन्द्रियस्वरूपाः, यज्ञस्य भागिनः अभवन्। यज्ञविधिवचनस्य समये, अध्वर्यु-ऋत्विजः महर्षयः च उद्विग्नाः अभवन्। ते सर्वे इन्द्रं समीपं गत्वा अपृच्छन्— "किम् एष यज्ञविधिः तव?" ततः, हे देवश्रेष्ठ, तव यज्ञे पशुवधः दृश्यते। एष धर्मः न, वस्तुतः अधर्मः; हिंसा धर्मः न कथ्यते। विधिविहितेन यज्ञेन, धर्मेण अकलुषेन, त्रिवर्षपर्यन्तं, अनुत्पन्नैः (बीजैः) यज्ञः कर्तव्यः। एवं जगन्नाथः इन्द्रः, सत्यदर्शिभिः ऋषिभिः सह, पृष्टवान्— "कैर् चलनस्थिरैः यज्ञः कर्तव्यः?" तेषां वाक्यं संकल्प्य, ते इन्द्रस्य निमित्तम् आकाशचारीं वसुम् अपृच्छन्— "उत्तानपादवंशज, वद, अस्माकं संशयं विमोचय, प्रभो।" सः वेदान् शास्त्राणि च स्मृत्वा, यज्ञस्य तत्त्वं उक्तवान्— "यज्ञः पशुभिः, धान्यैः, फलैः च कर्तव्यः।" यथा इह देवतानां मन्त्रेषु महर्षिभिः हिंसानुवृत्तिः दृश्यते, तस्मात् प्रमाणात् अहम् उक्तवान्; एवं तं लभेत। एवं यज्ञः प्रवर्तितव्यः; अन्यथा वचनं तव अनृतं स्यात्। तद् अनिवार्यं दृष्ट्वा, ते मौनं गृहीतवन्तः। वसु: यः पूर्वं व्योमचारी आसीत्, अधस्तात् गतवान्। धर्मसंशयविमोचनः वसु: पतितः। धर्ममार्गः बहुद्वारः, सूक्ष्मः, दूरगः च। स्वायम्भुवस्य पुत्रः मनुः विना, न देवाः न ऋषयः तं प्राप्तवन्तः। कोटिकोटि ऋषयः स्वस्य तपसा स्वर्गं प्राप्तवन्तः। शिष्टाः मुनयः शिष्टान्नैः, मूलैः, फलैः, शाकैः, वारिणा च जीवन्तः। अहिंसा, अलोभः, तपः, प्राणिसंवेदनम्, दमः— एष एष दुष्प्राप्यः सनातनधर्मस्य मूलम्। प्रियव्रतः, उत्तानपादः, ध्रुवः, मेधातिथिः, वसु:— प्राजीनबरिः, पर्जन्यः, हविर्धानः, अन्ये च राजर्षयः, महाबलः, कीर्तिसंपन्नः। एतैः ब्रह्मणा तपसा पूर्वं विश्वं सृजितम्। यज्ञः द्रव्य-मन्त्रात्मकः, तपः उपवासस्वरूपम्। ब्राह्मणकर्म तु वैराग्य-त्यागेन प्रकृतिविजयः। एवं ज्ञानारम्भे महद्विवादः अभवत्।