यद्यत्र योनिषु यथायोग्यं भूतानि यथाजातानि खाद्यं लभन्ते, तत्रैव तेषां जातिषु तदन्नं समये विधिनियुक्तं पात्रे सम्यगुपपन्नं दत्तं भवति। यथा वनेषु विलोपितानां गावां मध्ये वत्सः स्वां जननीं निश्चित्य प्राप्नोति, तथा श्रद्धया मन्त्रेण पितृभ्यो दत्तं तर्पणं कदापि व्यर्थं न भवति। योऽयं गतागतिज्ञः पितॄणां, स पितृलाभं श्रद्धया सह श्राद्धकर्मणा वेत्ति। कृष्णपक्षः तेषां तव हस्ते, शुक्लपक्षस्तु स्वप्ने रात्रौ तेषां सञ्जायते। ऋतवः पक्षाः मासाश्च पितॄणां स्मृताः, तेषां परस्परं संबन्धोऽस्ति। यदा ते तुष्टाः, तदा श्राद्धकृतैः कर्मभिः पूर्णतां यान्ति। एवं पितॄणां स्वरूपं पुराणे निश्चितं, तेषां अमृतप्राप्तिः तर्पणं च विस्तरेण निर्दिष्टम्। एषा सनातनी सृष्टिः संक्षेपेणोक्ताऽस्ति, सा सम्पदिच्छता न शक्या सम्यगनुकीर्तयितुं, श्रद्धयेव ग्राह्या। किं वा विस्तरेण, क्रमशश्च वर्णनीयम्? अथ शौनकः पृच्छति—पितॄणां उत्पत्तिं स्वरूपं च विस्तारतः श्रोतुमिच्छामि। सुतरां तेषां चतुर्विधं युगं विस्तरेण कथयामि, शृणु समाहितचित्तः। तेषां युगं, युगविभागं, तेषां च धर्मान् सम्यग्वदामि। एषः षड्विमर्शकालः इति प्रसिद्धः, तमहं ते विस्तारतः प्रवक्ष्यामि। एतद् विद्धि—निमेषकालः लघ्वक्षरसमः, त्रिंशद् विभागाः एकं मुहूर्तं कुर्वन्ति, त्रिंशत् मुहूर्ताः एकं अहोरात्रं सृजन्ति। सूर्यः अहोरात्रं मानवकालं च लौकिककालं च विभागयति। पितृलोके मासः अहोरात्ररूपः, पुनः स विभागः निरूप्यते। त्रिंशत् मानवदिनानि मासः स्यात्, स एव पितृणां मासः स्मृतः। पितॄणां संवत्सरः मानवगणनया ज्ञायते। अत्र पितॄणां त्रीणि वर्षाणि स्युः, तानि एव तेषां वर्षाणि। लौकिकगणनया मानवसंवत्सरः स्मृतः। देवेषु संवत्सरः अहोरात्ररूपः, स एव पुनः विभाग्यते। तत्र देवेषु अहोरात्रविभागः पुनरुक्तः। शतं मानववर्षाणि त्रीणि देवमासान् समाः स्मृताः। स देवसंवत्सरः मानवगणनया निर्दिष्टः। सप्तर्षीणां संवत्सरः त्रिंशद्वर्षाणि, ध्रुवस्य तु नवतिर्वर्षाणि। शतं वर्षाणि दिव्यनियमः इति बोध्यः। त्रिणि नियुतानि मानववर्षाणि इति कथ्यन्ते। गणनाप्रवीणैः सहस्रं दिव्यवर्षाणि स्वीकृतानि। युगसंख्यानिर्णयः देवगणनया स्थाप्यते। कृतं, त्रेता, द्वापरः, कलिः—एते चतुर्विधा युगविभागाः। द्वापरः कलिश्च अपि युगत्वेन ग्राह्यौ। तेषां प्रतियुगं संधिः, संध्यांशः, संधिसमयः च निर्दिष्टः। एवं सहस्रशः शतशः च प्रवर्तन्ते। त्रिशतं द्विशतं च संध्याः, तेषां चांशाः ताभ्यः तुल्याः इति निश्चितम्। एवं पितृलोकस्य, कालस्य, युगस्य, तेषां धर्माणां च महत्त्वं पुराणवचनानुसारं संक्षिप्तेन, परिशुद्धेन च भावेन, अस्मिन्कथायां प्रकाशितम्।