सः सोमः यः प्रवहति, पितृणां हितार्थं सः तस्य सोमस्य प्रवाहं करोति। तं सोमं, पितृभिः पूर्णं, दिवि स्थितं, सः पूजयति। सिनिवाल्याः मापेभ्यः सः सिनिवाल्याः पूजनं करोति। तत्र उपविश्य, सः तां निरीक्षते, यथाकालं प्रतीक्षते। दश च पञ्च च धाराभिः—अमृतस्य च मधुरस्य—सः तस्य स्नेहपूर्णं मधु यः शीघ्रं प्रवहति, तेन राजा इन्द्रः पितृणां तृप्तिं अमृतमधुना अकरोत्। यत् ऋतम् इति प्रसिद्धम्, तत् अग्निः; सः संवत्सरः इति मन्यते। ऋतवः पक्षाः इति ज्ञायन्ते, पितरः ऋतुपुत्राः एव। प्रपितामहाः देवाः, पञ्चवर्षाणि ब्रह्मपुत्राः। देवाः यः आमन्त्रिताः, सोमपुत्राः इति कथ्यन्ते; यः सोमं पिबन्ति, त एव स्मृताः। काव्याः, बर्हिषदः, अग्निष्वात्ताः—एते त्रिविधाः समूहाः। ये गार्हस्थ्याः यज्ञं न कुर्वन्ति, तान् अग्निष्वात्ताः इति कथ्यन्ते, आर्तवाः अपि तद्वत्। तेषां अग्निः संवत्सरः, सूर्यः परिवत्सरः। तेषां रुद्रः वत्सरः, पञ्चवर्षाणि युगस्वरूपाणि। ये दिवि प्रतिमासं अमावास्यायां अमृतं पिबन्ति—सोमः मासानुसारं प्रवहति, तान् पुष्णाति। एवं तद् अमृतं, स्नेहमधु, मदिरा च—अमृतमधुना सहितम्—त्रयस्त्रिंशत् गन्धयुक्ताः देवाः तद् जलरूपं सारं पिबन्ति। एवं सर्वे देवाः पिबन्ति, चन्द्रः क्षीयते। अमावास्यायां सुषुम्ना नाडी यथाक्रमं पूर्यते। सोमपानानन्तरं सूर्यः एकेन किरणेन तं शोषयति। एकं कला शेषे, पुनः सोमः पूर्यते। कृष्णाः कलाः क्षीयन्ते, शुभ्राः कलाः पूर्यन्ते। पूर्णिमायाम् शुभ्रः, पूर्णचन्द्रमण्डलम् दृश्यते। एवं सोमः, पितृयुक्तः, संवत्सररूपः इडः इव स्मृतः। अधुना अहं पुण्यदिनानि पक्षसंधीनां च कथयिष्यामि। पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः पुण्यदिनानि तद्वत्। पक्षस्य पुण्यदिनानि द्वितीयादारभ्य प्रवर्तन्ते। अतः पुण्यदिनस्य आरम्भे, प्रतिदिने, प्रथमदिवसादारभ्य, सर्वसंधिषु—पूर्णिमायाः रात्रौ केवलं द्वे लवे अपराह्णकालः इति ज्ञेयम्। सायंकाले तद् पूर्णिमाकालः इति गणितम्। यदा युगान्तः आगतः, तदा यथाक्रमं अर्धचन्द्रः शेषः। यदा उभयम् एकत्र, तदा संधिक्षणः इति कथ्यते। तद् वषट्कारस्य कालः, यः तत्क्षणमेव विधीयते। तदनन्तरं पूर्णिमायाः रात्रौ, चन्द्रः निर्लक्षः भवति। यदा चन्द्रसूर्यौ अपराह्णे पूर्णौ, तदा पूर्णिमा। अतः प्रथमपूर्णिमा अनुमति नाम्ना स्मृता। चन्द्रस्य वर्णात्, कवयः राका इति नाम्ना तं वर्णयन्ति। राका पञ्चदशरात्रिः, तदनन्तरं अमावास्या स्मृता।