सप्तद्वीपसमेतां सप्तसागरपरिच्छन्नां पृथिवीं सर्वलोकसंयुक्तां सर्वं विश्वं तत्रैव स्थितमस्ति। यत्किञ्चिदिदं ब्रह्माण्डमध्ये लोकालोकरूपेण विद्यते, तदपि तत्रैव प्रतिष्ठितमस्ति। ब्रह्माण्डस्य बहिः वायुः परिवेष्टयति, तं च दशगुणेन तेजसा वह्निराच्छादयति। एवं सर्वमाकाशमपि पृथिव्यादिभिः बहिः संलक्ष्यते। एवं सप्तभिः आवरणस्वरूपैः ब्रह्माण्डं संवृतमस्ति। सृष्टिकाले तानि आवरणानि तिष्ठन्ति, पश्चात्परस्परं विलयं यान्ति। एतेषां विकाराणां आश्रयाश्रयिभावः सततम् अस्ति। एवं स्वभावतः सृष्टिः जायते, क्षेत्रज्ञेन अधिष्ठिता। स क्षेत्रज्ञः दीर्घायुष्मान्, कीर्तिमान्, भाग्यवान्, बुद्धिमांश्च—अत्र न संशयः। ततः प्रधानपुरुषौ समानस्वभावौ सह स्थितौ। तौ परस्परानुगावित्युक्तौ, नान्योन्यं व्यतिचरतः, न च पश्चाद्वर्तिनौ। यदा सत्त्ववृद्धिः स्यात्, तदा तिष्ठति—पद्माग्रवत् स्थिरः। रजः क्रियास्वरूपं, यथा बीजानां जलं। गुणानां संक्षोभे त्रयः सावधान्येन ज्ञेयाः। सत्त्वं विष्णुः, रजः ब्रह्मा, तमः रुद्रः प्रजापतिः। एभ्यः एव लोकसृष्टिः महाशक्तियुक्ता जायते। विष्णुः सत्त्वमूर्तिः रक्षणप्रधानः प्रतिष्ठितः। एते एव त्रयो वेदाः, एते एव त्रयोऽग्नयः। परस्परं क्रियावन्तः, अन्योन्यं प्रेरयन्ति। क्षणमपि तेषां भेदो नास्ति, न हि ते परित्यजन्ति। यत् अदृष्टेन स्थापितं, यच्च सत्तासत्त्वरूपं—तस्मात् तमोऽव्यक्तात्मकं क्षेत्रज्ञं ब्रह्माख्यं समुद्भवति। स तेजसा तुल्यः, प्राज्ञः, अव्यक्तः, प्रकाशकश्च। अत्र ज्ञानं परमं, तथैव वैराग्यं सप्ततिसंख्याकम्। गुणत्रयवशात्, तदाधीनत्वात्—सहस्रशीर्षा पुरुषः, स्वयम्भूः, त्रिधा स्थितः। पुरुषावस्थायां स्वयम्भूः गुणयुक्तः सत्त्वप्रधानश्च। पुरुषावस्थायां स उदासीनः, त्र्यवस्थायुक्तः स्वयम्भूः। पुरुषः पद्मलोचनः परमात्मरूपः। योगिनां ईश्वरः देहान् सृजति विकरोति च। त्रिविधेन व्यवहारात् स गुणत्रयात्मक इति कथ्यते। यदा स सुप्तः, तदा अर्धभागे स्थितः; यदा विषयान् भुङ्क्ते, तदा प्रभुः। अत्र सर्वव्यापी मुनिः प्रभुः शरीरमाविश्य स्थितः। भगवतः परमपदात् स नाग इति स्मृतः, नागे च आश्रयणात्। सर्वज्ञः स सर्वविद्यया, सर्वः स सर्वोत्पत्तेः कारणम्। स त्रिधा आत्मानं विभज्य प्रवर्तते। स आदौ हिरण्यगर्भरूपेण स्वयमेव प्रादुर्भूतः प्रभुः। अतः पुराणेषु हिरण्यगर्भः एवं निर्दिश्यते। स अनन्तकोटिमन्वन्तरकालैरपि न मीयते।