मुनयः देवतानां निवासस्थानानि कथं सन्ति? ज्योतिषां च स्वरूपं कथं वर्णितम्? इति पृष्टवन्तः। तेषां वचनानि श्रुत्वा सूतः सावधानः प्रत्युवाच। अस्मिन्नेव विषयेषु येन महर्षिभिः ज्ञानविज्ञानसम्पन्नैः यथोक्तं तदहं कथयामि। यत्र सूर्यचन्द्रताराग्रहाः देवतानां निवासस्थानानि स्मृतानि, तत्रैव दिव्यं, भौतिकं, अग्निमयं, वायुमयं, पार्थिवं च रूपं सन्ति। प्रारम्भे तु सर्वमिदं तमसा आच्छन्नं, अव्यक्तमेव आसीत्। तत्र स्वयम्भूः भगवान् जगत्संस्थापनार्थं प्रवृत्तः। स भगवान् जगतः प्रारम्भे अग्निं पश्यन्, यः पृथिव्याम् आप्सु च स्थितः, सर्वं व्यवस्थितवान्। अत्र, हे राजन्, यः वायुः लोके विद्यते, स अग्निरित्युक्तः। विद्युत्स्वरूपं, आप्यमयं च अग्निं विज्ञेयम्। तयोः लक्षणानि वक्ष्यामि। सूर्यः स्वतेजसा जलानि पिबति, किरणैः आकाशे प्रकाशते। यश्च अग्निः मानवपाचन्यां वर्तते, स अपां बलात् तिष्ठति। किञ्चित् तेजः आप्सु दृश्यते, किञ्चित् मेघेषु दृश्यते च। वायुवाह्यः अग्निः दीप्तिमान्, जठरस्थः अग्निः तु निर्लिप्तः स्मृतः। सूर्यतेजः स्वपादेन देवस्थानं प्रति अस्तं गच्छति। पुनः सूर्ये उदिते, तज्ज्वलनं तत्र प्रविशति। तेजः चोष्णता च सूर्याग्नेः शक्तयः। पृथिव्याः उत्तरार्धे सूर्यः, दक्षिणे तु अग्निः स्थितः। तस्मात् दिवानिशं प्रविश्य जलानि उष्णानि भवन्ति। रात्रौ पुनः जलानि दीप्तानि शोभन्ते। सूर्यस्योदयास्तमययोः अपि जलानि दिवानिशं प्रविशन्ति। यत् पृथिव्यग्निसंयुक्तं तद् शुद्धं दिव्यमग्निरिति कथ्यते। स सर्वतः सहस्रस्रोतांसि आपो गृह्णाति। स्थावरजङ्गमाः, नद्यादिजलानि च सर्वाणि तत्र प्रवर्तन्ते। तेषां चतुर्षु शतानि स्रोतांसां विविधरूपाणि प्रवहन्ति। तेषां सर्वेषां किरणाः 'अमृत'नाम्ना वर्षकारणानि सन्ति। दृश्यमेघाः, दक्षिणमेघाः, सरांसि, हिमशिलाः च दृश्यन्ते। श्वेताः मायामयाः च मेघाः, गावः, सर्वधारकः अपि सन्ति। स तु स्रोतांसि समं मनुष्याणां पितॄणां देवतानां च मध्ये विभजति। त्रीणि मार्गाणि अमृतेन सर्वान् देवतान् तर्पयति। वर्षास्वृतौ चतुर्भिः स्रोतःस्रावैः वर्षति। इन्द्रः, धाता, भगः, पूषा, मित्रः, वरुणः, यमः च—एतेषां मासानुसारं सूर्यकर्मणि प्रवृत्तिः। माघे मासि वरुणः, फाल्गुने पूषा। ज्येष्ठे इन्द्रः, आषाढे सविता सूर्यः। अश्वयुजे पार्जन्यः, कार्तिके त्वष्टा सूर्यरूपेण। वरुणस्य सूर्यकर्मणि पञ्चसहस्रं किरणाः सन्ति। धातुः अष्टसहस्रं, शतक्रतुः नवसहस्रं। सित्रः सप्तभिः, त्वष्टा अष्टभिः दीप्तिमान्। विष्णुः भूमौ षट्सहस्रकिरणैः प्रकाशते। वर्षास्वृतौ श्वेतवर्णः, शरदि सूर्यः पीतरश्मिः भवति। एवं हि देवतानां निवासस्थानानि, ज्योतिषां स्वरूपाणि, तेषां कार्याणि च महर्षिभिः यथावर्णितानि सूतेन भक्त्या सम्यग् प्रतिपादितानि।