दिव्ये गगने यानि सर्वाणि नक्षत्राणि शिशुमाररूपे प्रतिष्ठितानि दृश्यन्ते, तानि तस्य विविधेषु विभागेषु व्यवस्थितानि विज्ञेयानि। शिशुमारस्य रूपं यथावत् विवेचनीयम्। तत्र यज्ञः परमः ज्ञेयः, तस्य शिरसि धर्मः प्रतिष्ठितः। पश्चिमयोः ऊरूयोः वरुणः च अर्यमाऽपि स्थितौ। पुच्छभागे अग्निः, महेन्द्रः, मरीचिः, कश्यपः, च ध्रुवः प्रतिष्ठिताः। चन्द्रमांसि, चन्द्रः, ग्रहाः, तथा तारा-गणाः अपि सर्वे ध्रुवेण प्रतिष्ठिताः, च ध्रुवस्यैव परितः परिवर्तन्ते। अग्नि-इन्द्र-कश्यपाणां मध्ये ध्रुवः अन्तिमः इति कीर्त्यते। सः मेरुं पश्यन्, तस्य परिसरे सदा परिभ्रमति। एवं कथे प्रवृत्तायां, तदा शौनकादयः पुनः रोमहर्षणं पप्रच्छुः—“कथं देवानां निवासाः सन्ति? कथं ज्योतिषां वर्णनं क्रियते?” तेषां वचनानि श्रुत्वा, सूतः सावधानः प्रत्युवाच। “अस्य विषये येन महर्षिभिः ज्ञानविज्ञानसम्पन्नैः उक्तम्, तत् शृणुत। यत्र देवतानां निवासाः सूर्यः, चन्द्रः, ग्रहाः इति स्मृताः, तत्र दिव्यं, भौतिकं, आग्नेयं, वायव्यं, पार्थिवं च इति विभागाः। इदं सर्वं रात्र्याः अन्धकारेणावृतं तदा अव्यक्तमासीद्। तत्र स्वयम्भूः भगवाञ्, जगद्व्यवस्थायाः कार्यं साधयन्, जगतः आदौ अग्निं पश्यन्, भूमौ च जले च स्थितं, वायुः अपि लोके यः विद्यते, सः अपि अग्निरिति कथ्यते। विद्युत्-आकर्षकं च जलरूपं च विवेचनीयम्; तयोः लक्षणानि वक्ष्यामि। सूर्यः सर्वतोदकं पिबन्, किरणैः दिवि प्रकाशते। पुरुषाणां जठरस्थितोऽग्निः जलैः धार्यते। किञ्चित् तेजः जलासु, किञ्चित् मेघेषु दृश्यते। वातसमुत्थितोऽग्निः दीप्तिमान्, जठरस्थोऽग्निः तु तेजरहितः इति कथ्यते। सूर्यस्य दीप्तिः पादेन देवालयं याति सायं। पुनः सूर्ये उदिते, तत्र अग्नितेजः प्रविशति। दीप्तिः चोष्णता च सूर्याग्न्योः शक्तयः। पृथिव्याः उत्तरार्धे सूर्यः, दक्षिणे अग्निः स्थितः। तस्मात्, दिवा-रात्र्योरागमनेन जलानि ताप्यन्ते। रात्रौ पुनः जलानि दीप्तिमन्ति प्रकाशन्ते। सूर्यस्य उदयेऽस्तमये च, जलानि सदा दिवा-रात्र्योरन्तरं प्रविशन्ति। यद् भौमाग्निसंयुक्तं, तत् शुद्धं दिव्यमग्निरित्युच्यते। सः सर्वतः सहस्रमार्गैः उदकं गृह्णाति। स्थावरजङ्गमानि, नद्यादिजलानि, तेषां चतुश्शतानि मार्गाणि नानाविधं प्रवर्तन्ते। तेषां सर्वेषां किरणाः ‘अमृत’ इति कथ्यन्ते, ताः एव वृष्टेः कारणानि भवन्ति। दृश्यन्ते मेघाः, दक्षिणाः, सरः, हिमनिवेशाः च। श्वेताः मायाविनश्च, गावः, सर्वधारकः अपि दृश्यन्ते। सः मार्गान् समं त्रिधा मानुषाणां, पितॄणां, देवतानां च वितरति। सः अमृतेन त्रिधा सर्वान् देवतान् तर्पयति। एवं रोमहर्षणः महर्षिभिः पृष्टः, जगद्व्यवस्थायाः अत्यन्तगूढं रहस्यं भक्तिपूर्वकं वर्णयामास।